მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი მდინარის – კონგოს – სათავის შესახებ გეოგრაფიული დავა მეცნიერებს შორის დღემდე მიმდინარეობს.
კონგოს აუზი როგორც ჰიდროგრაფიული სისტემა
მდინარე კონგო წარმოადგენს აფრიკის მეორე უმსხვილეს მდინარეულ სისტემას მდინარე ამაზონის შემდეგ, როგორც დებიტით (discharge), ასევე აუზის მასშტაბით. მისი დრენაჟული აუზი ფუნქციონირებს როგორც დახვეწილი, იერარქიულად ორგანიზებული ჰიდროლოგიური სისტემა, რომელიც მოიცავს მრავალი რიგის შენაკადებს, ჭაობებსა და ტბურ რეზერვუარებს.
ჰიდროლოგიური თვალსაზრისით, კონგოს სისტემა კლასიფიცირდება როგორც პლუვიალური-ეკვატორული ტიპის მდინარეული აუზი, სადაც დინების რეჟიმი მკაცრად უკავშირდება ნალექების სეზონურ და მუდმივ განაწილებას.
– ტრადიციულად დამკვიდრებული მთავარი არხის აღიარება.
კონგოს შემთხვევაში ამ სამი კრიტერიუმი ერთმანეთთან არ ემთხვევა, რაც ქმნის მრავალსაწყისიან სისტემურ ინტერპრეტაციას.
3. ტრადიციული ჰიდროგრაფიული ინტერპრეტაცია: ლუალაბას სისტემა
ისტორიულ გეოგრაფიაში კონგოს ზედა დინებად განიხილებოდა მდინარე ლუალაბა. ეს მიდგომა ეფუძნებოდა შემდეგ არგუმენტებს:
ლუალაბა წარმოადგენს კონგოს მთავარ ზედა არხს (upper course);
მისი მიმართულება პირდაპირ გარდაიქმნება კონგოს შუა დინებაში;
XIX საუკუნის კვლევებში იგი ხშირად განიხილებოდა როგორც შესაძლო ნილოსის სისტემის ნაწილი.
ჰენრი მორტონ სტენლის ექსპედიციების შემდეგ დადასტურდა, რომ ლუალაბა ეკუთვნის კონგოს აუზს და არა ნილოსის სისტემას, რის შედეგადაც იგი დამკვიდრდა როგორც კლასიკური „upper Congo“ კომპონენტი.
4. თანამედროვე ჰიდროლოგიური ინტერპრეტაცია: ჩამბეშის სათავე
თანამედროვე ჰიდროლოგიური ანალიზი იყენებსყველაზე შორეული სათავე წყლის პრინციპს, რომლის მიხედვითაც კონგოს სისტემის ყველაზე შორეულ წყაროდ განიხილება მდინარე ჩამბეში.
ამ მოდელის მიხედვით, სრული ჰიდროლოგიური ტრაექტორია არის:
Chambeshi → Luapula → Lake Mweru → Luvua → Lualaba → Congo River
ეს წარმოადგენს კონგოს სისტემის მორფოლოგიურად ყველაზე გრძელ დინების ხაზს (longest continuous flow path).
5. ჰიდროლოგიური კომპლექსურობა: ბანგვეულუს ჭაობები
სისტემის სათავის განსაზღვრას ართულებს ბანგვეულუს ჭაობებს, რომელიც წარმოადგენს:
დიფუზურ (diffuse) ჰიდროლოგიურ ზონას;
მრავალარხიან ინიციაციის არეალს;
სეზონურად ცვალებად დრენაჟულ ქსელს. ასეთ სისტემებში „ერთპუნქტიანი სათავის“ ცნება ნაწილობრივ კარგავს ფიზიკურ მნიშვნელობას და უფრო ფუნქციურ-სტრუქტურულ ინტერპრეტაციად იქცევა.
6. დასკვნა: კონგო როგორც მრავალსაწყისიანი მდინარეული სისტემა
კონგოს შემთხვევა წარმოადგენს კლასიკურ მაგალითს, სადაც:
გეომეტრიული, ჰიდროლოგიური და ტრადიციული კრიტერიუმები ერთმანეთთან კონფლიქტშია;
მდინარის „სათავე“ არ არის წერტილი, არამედ სისტემა (source system);
მდინარეთა კლასიკური კარტოგრაფიული მოდელი საჭიროებს მრავალმასშტაბიან ინტერპრეტაციას.
შესაბამისად, კონგოს მდინარე უნდა განიხილებოდეს როგორც იერარქიული დრენაჟული ქსელი მრავალსაწყისიანი გენეზისით, სადაც სათავის კონცეფცია დამოკიდებულია ანალიტიკურ ჩარჩოზე და არა ერთმნიშვნელოვან გეოგრაფიულ ფაქტზე.
იანომამი (Yanomami) ამაზონის აუზის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვანი მკვიდრი ეთნოკულტურული ჯგუფია. იანომამების საცხოვრებელი არეალი მოიცავს ჩრდილოეთ ამაზონის ფართო ტროპიკულ ტყეებს ვენესუელისა და ბრაზილიის სასაზღვრო ზოლში, სადაც გეოგრაფიული იზოლაცია საუკუნეების განმავლობაში უზრუნველყოფდა მათი კულტურის, ენისა და სოციალური სტრუქტურის შედარებით დამოუკიდებელ განვითარებას.
იანომამების ტრადიციული ცხოვრება მჭიდროდ იყო დაკავშირებული ბუნებრივ გარემოსთან. ტროპიკული ტყეში მათი დასახლებები -შაბონოები ასახავდა კოლექტიური ცხოვრების მოდელს, სადაც საზოგადოებრივი ურთიერთობები, რესურსების განაწილება და რიტუალები ერთიან სისტემად ფუნქციონირებდა.
XX საუკუნის ბოლოს ამაზონის რეგიონში ოქროს საბადოების ინტენსიურმა ძიებამ მთლიანად შეცვალა ეს ბალანსი. 1990-იანი წლების დასაწყისში ფართომასშტაბიანი საძიებო საქმიანობის შედეგად პირველად გახდა ფართოდ ცნობილი იანომამების სოფლების ადგილმდებარეობები, რასაც მოჰყვა ათიათასობით არალეგალური ოქროსმომპოვებლის, გარიმპეიროების შეჭრა რეგიონში. ამ პროცესმა მკვეთრი გეოეკოლოგიური კრიზისი წარმოშვა. ტყეების გაჩეხვამ, მდინარეების ვერცხლისწყლით დაბინძურებამ და ეკოსისტემის დეგრადაციამ საფრთხე შეუქმნა ადგილობრივი მოსახლეობის ტრადიციულ საარსებო სისტემებს. პარალელურად, იზოლირებულ თემებში გავრცელდა ინფექციური დაავადებები, რომელთა მიმართ იანომამებს შეძენილი იმუნიტეტი არ ჰქონდათ. სხვადასხვა ძალადობრივ დაპირისპირებასა და ეპიდემიებს მხოლოდ შვიდ წელიწადში დაახლოებით 20% იანომამი ემსხვერპლა.
1992 წელსბრაზილიისა და ვენესუელას მთავრობებმა შექმნეს დაცული ტერიტორიები და იანომამების მიწების სამართლებრივი დაცვის მექანიზმები, რაც საერთაშორისო დონეზე ადგილობრივი მოსახლეობის უფლებების დაცვის მნიშვნელოვან ნაბიჯად შეფასდა. თუმცა, მიუხედავად ამ გადაწყვეტილებისა, 1993 წელს მოხდა Haximu Massacre, რომლის დროსაც შეიარაღებულმა ოქროსმომპოვებლებმა გაანადგურეს რამდენიმე სოფელი 16 იანომამი მოკლეს. ეს ტრაგედია მოგვიანებით ბრაზილიის სასამართლომ გენოციდის აქტად შეაფასა და იგი იქცა ამაზონის მკვიდრი ხალხების წინააღმდეგ განხორციელებული ძალადობის სიმბოლოდ.
იანომამების ეროვნული პარკი
„იანომამების ეროვნული პარკი“ რეალურად უფრო ფართო და კომპლექსური დაცული ტერიტორიაა, რომელიც ცნობილია როგორც Yanomami Indigenous Territory. იგი ოფიციალურად 1992 წლის 25 მაისს შეიქმნა და დაახლოებით 96 650 კვადრატულ კილომეტრს მოიცავს, რაც მას ბრაზილიის ერთ-ერთ ყველაზე დიდ მკვიდრი მოსახლეობის დაცულ ტერიტორიად აქცევს.
ტერიტორია ამაზონის ჩრდილოეთ ნაწილში, რორაიმასა და ამაზონასის შტატებში, ვენესუელას საზღვართან მდებარეობს. იგი მოიცავს რთულ ტროპიკულ ლანდშაფტებს, გაუვალ ჯუნგლებს, მდინარეთა ქსელს, მაღალმთიან პლატოებსა და ბიომრავალფეროვნებით მდიდარ ეკოსისტემებს. ამ სივრცის მნიშვნელოვანი ნაწილი ემთხვევა დაცულ ბუნებრივ ზონებს, მათ შორის პიკო დე ნებლინას ეროვნულ პარკს, სადაც მდებარეობს ბრაზილიის უმაღლესი მწვერვალი -პიკო დე ნებლინა.
ამ ტერიტორიის შექმნას წინ უძღოდა მრავალწლიანი საერთაშორისო კამპანია. 1978 წელს დაარსდა ორგანიზაცია CCPY – „იანომამების პარკის შექმნის კომისია“, რომელიც ცდილობდა ბრაზილიის ხელისუფლების დარწმუნებას, რომ იანომამების საცხოვრებელი სივრცე ერთიან დაცულ ტერიტორიად ეცნოთ. საბოლოოდ, 1991–1992 წლებში, საერთაშორისო ზეწოლისა და გარემოსდაცვითი მოძრაობების ფონზე, იანომამების მიწები სამართლებრივად იქნა აღიარებული.
ამ გადაწყვეტილებას არა მხოლოდ ეთნიკური, არამედ გეოპოლიტიკური და ეკოლოგიური მნიშვნელობაც ჰქონდა. იანომამების ტერიტორია ამაზონის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ბიოგეოგრაფიულ ზონაში მდებარეობს, სადაც ტყის შენარჩუნება პირდაპირ უკავშირდება კლიმატის რეგულაციას, წყლის ციკლებსა და ბიომრავალფეროვნების დაცვას. მკვლევრები ხშირად აღნიშნავენ, რომ მკვიდრი მოსახლეობის მიერ კონტროლირებადი ტერიტორიები ამაზონში გარემოს დაცვის თვალსაზრისით ყველაზე მდგრად სივრცეებს წარმოადგენს.
როგორია იანომამების ცხოვრება დღეს?
დღეს იანომამების ტერიტორია კვლავ რჩება ბრძოლის სივრცედ ერთი მხრივ, ბუნებრივი რესურსების ექსპლუატაციის ინტერესებსა და მეორე მხრივ, ადგილობრივი მოსახლეობის უფლებებს შორის. თანამედროვე იანომამი ლიდერები, მათ შორის Davi Kopenawa, ცდილობენ ტრადიციული ცოდნისა და თანამედროვე განათლების შერწყმას, რათა დაიცვან როგორც თავიანთი კულტურა, ისე ამაზონის ეკოსისტემა.
იანომამების დაცული ტერიტორია დღეს მხოლოდ ეთნიკური ჯგუფის საცხოვრებელი სივრცე აღარ არის. იგი იქცა სიმბოლოდ იმისა, თუ რამდენად მჭიდროდაა დაკავშირებული გეოგრაფია, კულტურული მემკვიდრეობა, გარემოს დაცვა და ადამიანის უფლებები თანამედროვე მსოფლიოში. იანომამებს სურთ პროგრესი, მაგრამ მათ უნდათ, რომ იცხოვრონ ხელუხლებელ გარემოში ხეებისა და სუფთა წყლის გარემოცვაში.
79 წელს, ვეზუვის ამოფრქვევამ კაცობრიობის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე ტრაგიკული და ამავდროულად უნიკალური კვალი დატოვა.
ვეზუვიის ამოფრქვევამ არა მხოლოდ გაანადგურა რომაული ქალაქები, არამედ პარადოქსულად ისინი მომავალს შეუნახა.
პომპეი ხშირად უბრალოდ „დაკარგულ ქალაქად“ მოიხსენიება, თუმცა სინამდვილეში ის გაცილებით მეტია: ეს არის დროის ერთ მომენტში გაყინული ურბანული სისტემა ქალაქი, რომელმაც თითქმის სრულად შემოგვინახა ანტიკური ყოველდღიურობის სივრცითი ანატომია.
ვეზუვი: საფრთხე, რომელსაც ვერ ცნობდნენ
ამოფრქვევამდე ვეზუვი რომაელებისთვის აქტიურ ვულკანად აღარ აღიქმებოდა. მისი ფერდობები ვენახებითა და ფერმებით იყო დაფარული, ხოლო კამპანიის რეგიონი რომაული სამყაროს ერთ-ერთ ყველაზე ნაყოფიერ და მდიდარ ტერიტორიად ითვლებოდა.
მართალია, 62 წელს ძლიერი მიწისძვრა მოხდა, რომელმაც პომპეი მნიშვნელოვნად დააზიანა, მაგრამ ადგილობრივი მოსახლეობა სეისმურ აქტივობას მიჩვეული იყო. სწორედ ამიტომ ვერავინ წარმოიდგენდა, რომ რამდენიმე საათში მთელი ურბანული სივრცე განადგურდებოდა.
რა ვიცით ტრაგედიის შესახებ?
პომპეის კატასტროფის მთავარი წერილობითი წყაროებია პლინიუს უფროსის წერილები, რომლებიც მან ისტორიკოს ტაციტუს მისწერა.
ის აღწერს უზარმაზარ ვულკანურ ღრუბელს, რომელსაც ფიჭვის ხეს ადარებს ვიწრო ღეროთი და ზემოთ ფართოდ გაშლილი ფორმით. სწორედ ამ ჩანაწერებმა მოაღწია ჩვენამდე და ისინი დღემდე რჩება ვულკანოლოგიის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ისტორიულ დოკუმენტად. ამავე მოვლენას ემსხვერპლა პლინიუს უფროსი, რომელიც როგორც მეცნიერი და რომაული ფლოტის მეთაური, კატასტროფის ზონასთან მიახლოებას ცდილობდა.
რატომ არ დატოვეს ქალაქი?
თანამედროვე ადამიანის თვალით ხშირად ჩნდება კითხვა რატომ არ გაიქცნენ?
პასუხი კომპლექსურია:
* მოსახლეობას არ ჰქონდა წარმოდგენა ვულკანური პროცესების შესახებ;
* მიწისძვრები მათთვის ჩვეულებრივი მოვლენა იყო;
* ამოფრქვევის პირველი ეტაპი შედარებით ნელი ჩანდა;
* ადამიანები ცდილობდნენ ოჯახის წევრების, ქონებისა და სახლების გადარჩენას.
არქეოლოგიური მასალა აჩვენებს, რომ ბევრი მოქალაქე ქალაქიდან გასვლას უკვე მაშინ ცდილობდა, როცა ქუჩები ფერფლითა და ნანგრევებით ივსებოდა. ადამიანების ნაწილს თან ჰქონდა ოქრო, გასაღებები, სამკაულები თითქოს უკან დაბრუნებას ელოდნენ.
საბოლოოდ ყველაზე მომაკვდინებელი აღმოჩნდა პიროკლასტური ნაკადები ზემაღალი ტემპერატურის აირებისა და ფერფლის მასები, რომლებიც წარმოუდგენელი სიჩქარით დაეშვა ქალაქებზე.
დაკარგული ქალაქიდან მსოფლიო არქეოლოგიის სიმბოლომდე
საუკუნეების განმავლობაში Pompeii მიწის ქვეშ დარჩა. შუა საუკუნეებში მისი ზუსტი მდებარეობაც კი თითქმის დავიწყებული იყო.
XVIII საუკუნეში დაწყებულმა გათხრებმა სრულიად ახალი ეპოქა შექმნა არქეოლოგიაში. თავდაპირველად გათხრები უფრო „განძის ძიებას“ ჰგავდა, თუმცა მოგვიანებით კვლევა მეცნიერულ პროცესად გადაიქცა.
გადამწყვეტი როლი ითამაშა ჯუზეპე ფიორელმა, რომელმაც ფერფლში დარჩენილი სიცარიელეების თაბაშირით შევსების მეთოდი შექმნა. ასე გაჩნდა ცნობილი „პომპეის ფიგურები“ ადამიანების ბოლო მოძრაობების სამგანზომილებიანი ანაბეჭდები, რომელიც წარმოდგენას გვიქმნის იმდროინდელი ქალაქის უკანასკნელ ამოსუნთქვამდე.
პომპეი როგორც გაყინული, ურბანული რუკა?
პომპეის განსაკუთრებულობა მხოლოდ ტრაგედიაში არ არის. ეს ქალაქი უნიკალურია იმიტომ, რომ მან თითქმის სრულად შემოგვინახა:
* ქუჩების ქსელი
* წყლის სისტემა
* საცხოვრებელი კვარტლები
* ბაზრები
* ტავერნები
* საარჩევნო წარწერები
* სოციალური და ეკონომიკური სივრცეები
თუ სხვა ანტიკური ქალაქები ჩვენამდე ფრაგმენტულად მოვიდა, პომპეი ერთდროულად გვაძლევს ინფორმაციას:
* ქალაქის სტრუქტურას
* მოსახლეობის ყოველდღიურობას
* და იმ მომენტის ფსიქოლოგიურ ანაბეჭდსაც კი, როცა ადამიანები კატასტროფის წინაშე აღმოჩნდნენ.
სწორედ ამიტომ პომპეი არ არის მხოლოდ არქეოლოგიური ძეგლი. ის არის დროის მიერ შეჩერებული ცივილიზაცია ადგილი, სადაც ისტორია სივრცედ, ერთგვარ ურბანულ რუკად გადაიქცა.
მალაკის სრუტე მსოფლიო საზღვაო ვაჭრობის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი არტერიაა. იგი აკავშირებს ინდოეთის ოკეანესა და სამხრეთ ჩინეთის ზღვას, რის გამოც აზიასა და ევროპას შორის მიმოსვლის უმთავრეს გზად ითვლება.
სრუტე მდებარეობს მალაის ნახევარკუნძულსა და კუნძულ სუმატრას შორის. მისი სიგრძე დაახლოებით 800 კილომეტრია, ხოლო ყველაზე ვიწრო მონაკვეთში სიგანე მხოლოდ რამდენიმე კილომეტრს აღწევს. სწორედ ეს ვიწრო მონაკვეთი ქმნის სტრატეგიულ მნიშვნელობას აქ გავლილი გემების კონტროლი მსოფლიო ეკონომიკაზე დიდ გავლენას ახდენს.
ყოველწლიურად მალაკის სრუტეში ათიათასობით სატვირთო და ნავთობმზიდი გემი გადაადგილდება. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ჩინეთის, იაპონიისა და სამხრეთ კორეისათვის, რადგან მათი ენერგორესურსების დიდი ნაწილი სწორედ ამ გზით მიეწოდება. ხშირად მას „აზიის საზღვაო კარიბჭესაც“ უწოდებენ.
ისტორიულად, მალაკის სრუტე საუკუნეების განმავლობაში სავაჭრო ცივილიზაციების შეხვედრის ადგილი იყო. არაბი, ინდოელი, ჩინელი და ევროპელი მოვაჭრეები აქ გადიოდნენ, რის შედეგადაც რეგიონში მრავალფეროვანი კულტურული გავლენები ჩამოყალიბდა. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენების ეპოქა, როდესაც ევროპული სახელმწიფოები სრუტის კონტროლისთვის იბრძოდნენ.
დღეს მალაკის სრუტე არა მხოლოდ ეკონომიკური, არამედ გეოპოლიტიკური მნიშვნელობის სივრცეცაა. მისი უსაფრთხოება საერთაშორისო ვაჭრობის სტაბილურობას პირდაპირ უკავშირდება.
მალაკის სრუტე საუკუნეების განმავლობაში იყო სტრატეგიული კონტროლის მთავარი ობიექტი, ამიტომ მისთვის არაერთი მნიშვნელოვანი სამხედრო დაპირისპირება და ომი მოხდა. ყველაზე ცნობილი ეპიზოდებია:
პორტუგალიელების მიერ მალაკის დაპყრობა (1511): პორტუგალიელებმა, აფონსუ დი ალბუკერკის ხელმძღვანელობით, დაიპყრეს ქალაქი მალაკა, რომელიც სრუტის მთავარი სავაჭრო ცენტრი იყო. ამ გამარჯვებამ პორტუგალიას მისცა შესაძლებლობა ეკონტროლებინა აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის სანელებლების ვაჭრობა. ეს იყო ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მოვლენა ინდოეთის ოკეანის გეოპოლიტიკურ ისტორიაში.
ჰოლანდიელებისა და პორტუგალიელების ბრძოლა (1641) – მალაკის ალყა: ჰოლანდიურმა აღმოსავლეთინდურმა კომპანიამ, ადგილობრივ მოკავშირეებთან ერთად, პორტუგალიელები დაამარცხა და მალაკა დაიკავა. ამის შემდეგ რეგიონში ჰოლანდიური გავლენა გაძლიერდა და სრუტის სავაჭრო კონტროლი მათ ხელში გადავიდა.
ბრიტანეთ-ჰოლანდიის კონკურენცია (XVIII–XIX საუკუნეები) – ანგლო-ჰოლანდიური ხელშეკრულება: ბრიტანეთსა და ნიდერლანდებს შორის მიმდინარეობდა კონკურენცია მალაკის სრუტის სავაჭრო გზებზე გავლენის მოსაპოვებლად. საბოლოოდ რეგიონი გავლენის ზონებად გაიყო – ბრიტანეთმა გააძლიერა პოზიციები მალაიაში და სინგაპური გადაიქცა ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს პორტად.
მეორე მსოფლიო ომი და იაპონიის ექსპანსია – მალაის კამპანია – სინგაპურის დაცემა: იაპონიამ მალაკის სრუტეზე კონტროლის დამყარებით ბრიტანეთის კოლონიური ძალები მძიმე მდგომარეობაში ჩააყენა. სრუტე აუცილებელი იყო ნავთობისა და სამხედრო რესურსების ტრანსპორტირებისთვის. სინგაპურის დაცემა ბრიტანეთის ერთ-ერთ უდიდეს სამხედრო მარცხად ითვლება.
თანამედროვე ეპოქა: დღეს ფართომასშტაბიანი ომები აღარ მიმდინარეობს, თუმცა მალაკის სრუტე კვლავ მსოფლიო ძალების ყურადღების ცენტრშია. ჩინეთი, აშშ, ინდოეთი და სხვა ქვეყნები სრუტეს სტრატეგიულ „საზღვაო ჩოკპოინტად“ განიხილავენ, რადგან მისი ბლოკირება მსოფლიო ეკონომიკაზე უზარმაზარ გავლენას მოახდენდა.
დღეს მალაკის სრუტის სანაპიროებს აკონტროლებენ სამი მთავარი ქვეყანა: ინდონეზია, მალაიზია და სინგაპური. ეს ქვეყნები პასუხისმგებელნი არიან უსაფრთხოებაზე, ნავიგაციაზე, მეკობრეობის წინააღმდეგ ბრძოლასა და გარემოს დაცვაზე. განსაკუთრებით აქტიურია ერთობლივი საზღვაო პატრულები, რადგან სრუტე მსოფლიო ვაჭრობის კრიტიკული მარშრუტია.
მალაკის სრუტის საერთაშორისო სამართლებრივი სტატუსი ძირითადად რეგულირდება გაერო-ს მიერ მიღებული გაეროს საზღვაო სამართლის კონვენცია-ით (UNCLOS -United Nations Convention on the Law of the Sea). ამ კონვენციის მიხედვით, მალაკის სრუტე ითვლება „საერთაშორისო ნაოსნობისთვის გამოყენებულ სრუტედ“. ამიტომ მოქმედებს „ტრანზიტული გავლის“ პრინციპი რაც ნიშნავს, რომ:
* ყველა ქვეყნის გემსა და სამხედრო ხომალდს აქვს სრუტეში გადაადგილების უფლება;
* სანაპირო სახელმწიფოებს არ შეუძლიათ საერთაშორისო ნაოსნობის სრულად შეჩერება;
* თუმცა მათ შეუძლიათ უსაფრთხოების, ეკოლოგიისა და ნავიგაციის წესების დაწესება.
მნიშვნელოვანია, რომ მალაკის სრუტე არ არის „საერთაშორისო ტერიტორია“ – მისი წყლების ნაწილი კონკრეტული სახელმწიფოების ტერიტორიულ წყლებში შედის, მაგრამ საერთაშორისო სამართალი უზრუნველყოფს თავისუფალ საზღვაო მიმოსვლას. ამიტომ მალაკის სრუტე ხშირად მოიხსენიება როგორც მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი „სტრატეგიული ჩოკპოინტი“ – ადგილი, რომლის კონტროლიც მსოფლიო ეკონომიკასა და ენერგომომარაგებაზე პირდაპირ მოქმედებს.
მალაკის სრუტე-დან მიღებული პირდაპირი „გადასახადი“ დღეს ფაქტობრივად არ არსებობს, რადგან გაეროს საზღვაო სამართლის კონვენცია არ იძლევა საერთაშორისო ტრანზიტზე ჩვეულებრივი ტოლის დაწესების უფლებას. 2026 წელს ინდონეზიაში ამ იდეაზე საუბარი იყო, მაგრამ მალაიზიამ, სინგაპურმა და თავად ინდონეზიამაც დაადასტურეს, რომ სრუტე თავისუფალი ნავიგაციის რეჟიმში დარჩება.
თუმცა, სრუტიდან კოლოსალური ეკონომიკური სარგებელი მაინც მიიღება – არა უშუალო გადასახადებით, არამედ:
* პორტებით
* საწვავის მომარაგებით (bunkering)
* გემების მომსახურებით
* დაზღვევით
* ტრანზიტული ვაჭრობით
* ლოგისტიკით
* ტვირთების გადატვირთვით (transshipment)
განსაკუთრებით დიდ მოგებას იღებს სინგაპური, რადგან მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი პორტი სწორედ მალაკის სრუტის გასასვლელში მდებარეობს.
თავად სრუტეში გავლილი ვაჭრობის წლიური ღირებულება სხვადასხვა შეფასებით დაახლოებით 3.5–5 ტრილიონ დოლარს აღწევს.
ეს ნიშნავს, რომ მსოფლიო საზღვაო ვაჭრობის დაახლოებით მეოთხედი სწორედ ამ დერეფანში გადის.
ხშირად ეკონომისტები ამბობენ, რომ მალაკის სრუტე უფრო „ფულის მდინარეა“, ვიდრე უბრალოდ საზღვაო გზა. მაგალითად:
* წელიწადში 90–100 ათასზე მეტი გემი გადის;
* ყოველდღიურად გადაადგილდება დაახლოებით 16–23 მილიონი ბარელი ნავთობი;
* აზიის ენერგეტიკული უსაფრთხოების დიდი ნაწილი მასზეა დამოკიდებული.
თუ ოდესმე სრუტეზე რეალური ტოლი დაწესდებოდა, ზოგი ანალიტიკოსის შეფასებით, წლიური შემოსავალი მილიარდობით დოლარი იქნებოდა, მაგრამ ეს მსოფლიო ეკონომიკასაც გააძვირებდა და საერთაშორისო სამართლებრივ კრიზისს გამოიწვევდა.
სამხრეთი კორეა აღმოსავლეთ აზიაში, კორეის ნახევარკუნძულის სამხრეთ ნაწილში მდებარეობს. სახელი კორეა მომდინარეობს კორიოს სამეფოდან. ქვეყანას გააჩნია სახმელეთო ასტრონომიული საზღვარი ჩრდილოეთ კორეასთან (ჩრდილოეთით, გადის 38-ე პარალელზე) და საზღვაო საზღვრები იაპონიასა (აღმოსავლეთით) და ჩინეთთან (დასავლეთით).
მეტად საინტერესოა ის ფაქტი, რომ კორეასა და იაპონიას შორის მდებარე იაპონიის ზღვას სამხრეთ კორეაში აღმოსავლეთის ზღვად მოიხსენიებენ. კორეის მხარის განცხადებით სახელი „იაპონიის ზღვა“ მსოფლიო საზოგადოებას თავს იაპონიის იმპერიამ მოახვია. 1910-1945 წლებში კორეაში ადგილი ჰქონდა იაპონიის ინტერვენციას. ამიტომ კორეის მთავრობის პოზიცია ზღვის სახელწოდებასთან დაკავშირებით არ იქნა გათვალისწინებული, როცა 1929 წელს საერთაშორისო ჰიდროგრაფიულმა საზოგადოებამ (IHO) გამოაქვეყნა პუბლიკაცია „ოკეანეებისა და ზღვების საზღვრები“. თუმცა უნდა აღინიშნოს, რომ სახელწოდება „აღმოსავლეთის ზღვა“ დაახლოებით 2000 წელს ითვლის და ბევრ ძველ რუკაზე გვხდება. მაგ; მარკო პოლოს მოგზაურობის რუკაზე, ვახუშტი ბატონიშვილის მიერ თარგმნილ მსოფლიოს პოლიტიკურ რუკაზე და სხვ. ამჟამად, ეს საკითხი ჯერაც განხილვის საკითხია. აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ ძალიან ბევრ ქვეყანაში გამოცემულ რუკებსა და გლობუსებზე, ასევე; Googl Maps-ის, Bing. Maps-is, National Geographic-ის ციფრულ რუკებზე, ორივე სახელწოდებაა დატანილი.
ქვეყნის ტერიტორიის დაახლოებით 70% მთიანია, რაც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს დასახლებასა და მიწათმოქმედებაზე. უმაღლესი მწვერვალია ჰალასანი (1950 მ), რომელიც ვულკანური წარმოშობისაა და მდებარეობს კუნძულზე.
სამხრეთ კორეას 3000-ზე მეტი კუნძული ეკუთვნის, მათ შორის ყველაზე დიდი არის ჯეჯუს კუნძული – პოპულარული ტურისტული რეგიონი.
ქვეყანაში მუსონური კლიმატია – ზაფხულში უხვი ნალექი მოდის, ხოლო , ხოლო ზამთარი ცივი და მშრალია. მნიშვნელოვანი მდინარეებია ჰანგანგი და ნაკდონგანგი, რომლებიც ქვეყნის ეკონომიკურ და ეკოლოგიურ განვითარებაში დიდ როლს თამაშობენ.
სამხრეთ და ჩრდილოეთ კორეას შორის მდებარეობს მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე გამაგრებული საზღვარი – დემილიტარიზებული ზონა (DMZ).
მოსახლეობის დიდი ნაწილი ცხოვრობს ქალაქებში, განსაკუთრებით დედაქალაქში სეულში, რომელიც ერთ-ერთი უდიდესი მეგაპოლისია მსოფლიოში. სეული გაშენებულია მდინარე ჰანგანგის ნაპირებზე, რომელიც ქალაქს ორ ნაწილად ყოფს და მნიშვნელოვანი სატრანსპორტო და რეკრეაციული ზონაა. სეული გარშემორტყმულია მთებით, რაც ქალაქს ბუნებრივ დაცვასა და უნიკალურ ლანდშაფტს აძლევს.
სეული ერთ-ერთი ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული დედაქალაქია მსოფლიოში, სადაც მილიონობით ადამიანი მცირე ტერიტორიაზე ცხოვრობს.
ქალაქში გვერდიგვერდ ნახავთ თანამედროვე ცათამბჯენებსა და ისტორიულ სასახლეებს, როგორიცაა გიონგბოკგუნგის სასახლე, რომელიც მე-14 საუკუნეში აშენდა.
სეული მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე მაღალტექნოლოგიური ქალაქია, სადაც ინტერნეტის სიჩქარე და ციფრული სერვისები ძალიან განვითარებულია.
სამხრეთი კორეა ადამიანის განვითარების ინდექსის მიხედვით აღმოსავლეთ აზიის ყველაზე განვითარებული ქვეყანაა. მისი მოქალაქეები სარგებლობენ ცხოვრების ძალიან მაღალი ხარისხით, გააჩნიათ რეგიონში ყველაზე მაღალი ინდივიდუალური შემოსავალი და საშუალო ხელფასი. კორეა ჯანდაცვის ხარისხისა და ბიზნესის კეთების სიმარტივის მიხედვით, ასევე წამყვან ქვეყნებს შორისაა მსოფლიო მასშტაბით. კორეა ერთ-ერთი ყველაზე უსაფრთხო ქვეყანაა მსოფლიოში.
მიუხედავად იმისა, რომ სამხრეთ კორეა ერთ-ერთი ყველაზე ტექნოლოგიურად განვითარებული ქვეყანაა მსოფლიოში, კორეელები აქტიურად ინარჩუნებენ კავშირს ბუნებასთან. მაგალითად, სეულში არის ეგრეთ წოდებული „ტყის ბიბლიოთეკები“ – მყუდრო ღია ცის ქვეშ ხეებით გარშემორტყმული სამკითხველო ადგილები.
კორეელები ძალიან შრომისმოყვარეები არიან: ისინი დასვენების დღეების გარეშე მუშაობენ.
სამხრეთ კორეაში ადამიანის ასაკი ტრადიციულად იზომება არა მხოლოდ დაბადების მომენტიდან, არამედ მოიცავს საშვილოსნოში გატარებულ დროსაც. ახალშობილი ბავშვი დაბადების მომენტიდან ერთი წლისაა. ეს გამოწვეულია კონფუციანური ტრადიციით, რომლის მიხედვით ჩვილის მიერ საშვილოსნოში გატარებული დრო ასევე ასაკად ითვლება.
საინტერესო ფაქტია, რომ სამხრეთ კორეაში ციფრ 4-ს ცრურწმენის გამო ერიდებიან: აქ რიცხვი 4 უიღბლოდ ითვლება, რადგან სიტყვა „ოთხი“ (사, sa) კორეულად ჟღერს სიტყვა „სიკვდილის“ (사, sa) მსგავსად. ამიტომ ლიფტებში ღილაკის „4“-ის ნაცვლად ხშირად გამოიყენება ასო „F“ (ინგლისური „ოთხიდან“).
სამხრეთ კორეაში ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი დღესასწაულია, როდესაც მთელი ქვეყანა პრაქტიკულად ისვენებს და ოჯახთან ერთად დროს ატარებს. ეს არის მთვარის ახალი წელი (სეოლნალი) და შემოდგომის მოსავლის ფესტივალი (ჩუსეოკი). სეოლნალი აღინიშნება მთვარის კალენდრის პირველი თვის პირველ დღეს, ჩვეულებრივ იანვრის ბოლოს ან თებერვლის დასაწყისში, ხოლო ჩუსეოკი მთვარის კალენდრის მე-8 თვის მე-15 დღეს, ჩვეულებრივ, სექტემბრის შუა რიცხვებში აღინიშნება. იგი ასევე ცნობილია როგორც “კორეული მადლიერების დღე”.
კორეაში, გარდა ვალენტინობისა და თეთრი დღისა (14 მარტი), ასევე აღნიშნავენ შავ დღეს (14 აპრილი). ეს არის მარტოხელა ადამიანების დღე, რომლებსაც წინა ორ დღესასწაულზე საჩუქრები არ მიუღიათ. ისინი ერთად იკრიბებიან და ჭამენ jjajangmyeon-ს-ლაფშას შავი ლობიოს სოუსით.
K-pop კორეის ყველაზე წარმატებული კულტურული ექსპორტია. ჯგუფები, როგორიცაა BTS და Blackpink, გახდნენ გლობალური სუპერვარსკვლავები და მიიღეს მილიონობით გულშემატკივარის სიყვარული დაიმსახურეს. BTS პირველი კორეული ჯგუფია, რომელმაც 2020 წელს აშშ-ს Billboard Hot 100-ის პირველი ადგილი დაიკავა თავისი სიმღერით Dynamite. Gangnam Style სიმღერა გინესის რეკორდების წიგნში შევიდა, როგორც ყველაზე მეტი მოწონების მქონე ვიდეო YouTube-ზე და პირველი ვიდეო, რომელმაც 1 მილიარდ ნახვას გადააჭარბა პლატფორმაზე. სიმღერა 2012 წლის 15 ივლისს გამოვიდა და სწრაფად გახდა ვირუსული მისი უნიკალური და მიმზიდველი მუსიკალური ვიდეოს გამო.
მასწავლებლის პროფესიას სამხრეთ კორეაში არა მარტო მაღალი სტატუსი აქვს, არამედ ღრმა პატივისცემითაც სარგებლობს საზოგადოებაში. ეს არის ტრადიციული კონფუცისტური ღირებულებების შედეგი , რაც ხელს უწყობს განათლებისა და მასწავლებლების პატივისცემას.
კორეული მოდა ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარულია მსოფლიოში. ეს აიხსნება როგორც K-pop-ისა და კინოს გავლენით, ასევე კორეული კოსტუმების ისტორიული ტრადიციებით.
სამხრეთ კორეა გლობალური კოსმეტიკური ინდუსტრიის ერთ-ერთი წამყვანი მოთამაშეა, რომელიც ცნობილია თავისი ინოვაციებით, როგორიცაა BB კრემები, ნიღბები და კანის მოვლის საშუალებების ფართო არჩევანი. ფაქტია ისიც, რომ სამხრეთ კორეა ასევე მსოფლიოში პირველ ადგილზეა მამაკაცის კოსმეტიკური საშუალებების ბაზრით.
კორეა პლასტიკური ქირურგიის მსოფლიო ცენტრია. პლასტიკური ქირურგების საერთაშორისო ასოციაციის მონაცემებით, სამხრეთ კორეას პლასტიკური ქირურგიის ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი აქვს მსოფლიოში ერთ სულ მოსახლეზე. სტატისტიკური ფაქტი აჩვენებს, რომ ქვეყანაში ყოველწლიურად 1 მილიონზე მეტი ოპერაცია ფიქსირდება
კორეული სამზარეულოს შედევრია პოპულარული და უნიკალური კერძი კიმჩი. ეს ტრადიციული კორეული კერძია, რომელიც შედგება ფერმენტირებული ბოსტნეულისგან, ყველაზე ხშირად კომბოსტოსა და ბოლოკისაგან, სხვადასხვა სანელებლებისა და სეზონური ინგრედიენტების დამატებით. კერძი იმდენად მნიშვნელოვანია კორეის კულტურაში, რომ სამხრეთ კორეაში არის მუზეუმი, რომელიც მხოლოდ ამ კერძს ეძღვნება. კორელეებს აქვთ განსაკუთრებული დღეები, როდესაც ოჯახები იკრიბებიან ზამთრისთვის დიდი რაოდენობით კიმჩის დასამზადებლად და ამ პროცესს “კიმჯანგი” ჰქვია.
სამხრეთ კორეაში არის ტუალეტებისადმი მიძღვნილი მუზეუმი! მას ჰაევოჯაეს მუზეუმი ჰქვია და მდებარეობს ქალაქ სუვონში. მუზეუმის შენობა გიგანტური ტუალეტის ფორმისაა და გამოფენა მოგვითხრობს ტუალეტის კულტურის ისტორიასა და ევოლუციაზე.
სირია (ოფიციალურად სირიის არაბთა რესპუბლიკა) დასავლეთ აზიაში მდებარე სახელმწიფოა. მას დასავლეთიდან ლიბანი და ხმელთაშუა ზღვა, ჩრდილოეთიდან თურქეთი, აღმოსავლეთიდან ერაყი, სამხრეთიდან იორდანია და სამხრეთ-დასავლეთიდან ისრაელი ესაზღვრება.
სირია უძველესი ისტორიის მქონე ქვეყანაა, რომელიც ახლო აღმოსავლეთის გულში, კულტურათა და ცივილიზაციების გზაჯვარედინზე მდებარეობს. მისი მიწები მრავალი იმპერიის, რელიგიისა და კულტურის აკვანი იყო, რომლებმაც სასიცოცხლო როლი ითამაშეს კაცობრიობის განვითარებაში. თანამედროვე გამოწვევების მიუხედავად, სირია აგრძელებს მდიდარი მემკვიდრეობის შენარჩუნებას, რომლის შესახებაც ცოტამ თუ იცის. აქ შუმერული, ასურული, ბერძნული, რომაული, ბიზანტიური და არაბული გავლენა ერთმანეთშია გადაჯაჭვული.
ქვემოთ მოცემულია ნაკლებად ცნობილი და საინტერესო ფაქტები სირიის შესახებ, რომლებიც შეიძლება არ იცოდეთ.
დამასკო, სირიის დედაქალაქი, ერთ-ერთი უძველესი მუდმივად დასახლებული ქალაქია მსოფლიოში. აქ დასახლების მტკიცებულებები დაახლოებით 10000 წლით თარიღდება. გარდა ამისა, დამასკო დღევანდელ მსოფლიოს დედაქალაქებს შორის ყველაზე ძველი დასახლებაა
სირიაში ასევე მდებარეობს უძველესი ქალაქი უგარიტი, სადაც ყველაზე ძველი ანბანია აღმოჩენილი.
უძველესი ქალაქი პალმირა, რომელიც იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლია, რომის იმპერიის მთავარი კულტურული და სავაჭრო ცენტრი იყო.
ქალაქ ბოსრა, ოდესღაც რომის პროვინციის არაბეთის დედაქალაქი, საოცრად კარგად შემონახული რომაული თეატრია.
დამასკოში მდებარე ომაიანთა მეჩეთი, რომელიც მე-8 საუკუნით თარიღდება, მსოფლიოში ერთ-ერთი უდიდესი და უძველესი მეჩეთია.
ებლა, უძველესი სამეფო სირიაში, ჩვენს წელთაღრიცხვამდე III ათასწლეულში ვაჭრობისა და ცივილიზაციის მთავარი ცენტრი იყო .
სირიის უდაბნო ქვეყნის დიდ ნაწილს მოიცავს და არაბეთის დიდი უდაბნოს ნაწილია.
ჰერმონის მთას ისტორიული და რელიგიური მნიშვნელობა აქვს სხვადასხვა კულტურისთვის, იგი ამავე დროს მტკნარი წყლის წყაროა.
სირიაში მიედინება მდინარე ევფრატი, რომელიც ახლო აღმოსავლეთის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მდინარე და წყლის მთავარი წყაროა ათასწლეულების განმავლობაში.
შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე სირიაში – Crac des Chevaliers, ჯვაროსნების დროინდელი ერთ-ერთი ყველაზე კარგად შემონახული ციხესიმაგრეა მსოფლიოში.
სირიის დროშაზე მწვანე ვარსკვლავებია გამოსახული, რომლებიც ერთიანობას და არაბული ნაციონალიზმის იმედს წარმოადგენენ.
სირიის მოსახლეობის უმრავლესობა სოფლის მეურნეობით არის დაკავებული, კერძოდ, ხორბლის, ქერის, ბამბისა და ზეთისხილის მოყვანით.
სირიაში სასკოლო განათლება უფასოა და მოიცავს ექვსწლიან დაწყებით და სამწლიან საშუალო განათლებას.
ქვეყანას ოფიციალური რელიგია არ აქვს, თუმცა ისლამს ძლიერი გავლენა აქვს სახელმწიფოზე.
სირიაში სამხედრო სამსახური სავალდებულოა და მამაკაცები ვალდებულნი არიან იმსახურონ.
სირიას ძალიან მდიდარი სამზარეულო აქვს. ის მოიცავს ისეთ ცნობილ კერძებს, როგორიცაა კიბე, ფატუშ და ბაქლავა, რომლებიც ხმელთაშუა ზღვისა და ახლო აღმოსავლეთის გემოების განსახიერებაა.
სირიის ალეპოს საპონი მსოფლიოში ერთ-ერთ უძველეს საპნად ითვლება, რომელიც ბუნებრივი ინგრედიენტებით – ზეითუნისა და დაფნის ზეთებისგან არის დამზადებული.
დამასკური ფოლადის ტრადიციული სირიული ხელობა განთქმული იყო თავისი რთული ნიმუშებითა და განსაკუთრებული ხარისხით, რომლებიც ლეგენდარული ხმლების შესაქმნელად გამოიყენებოდა.
დამასკოს ვარდი, რომელიც მსოფლიოში ცნობილია თავისი განუმეორებლი სურნელით, დამასკოს რეგიონში იზრდება. მისი ფურცლებისგან ვარდის ზეთს ამზადებენ, რომელიც პარფიუმერიასა და კოსმეტიკაში გამოიყენება. ფურცლებს ხელით კრეფენ დილით ადრე, რათა შეინარჩუნონ ხარისხი. ვარდის მოყვანა რეგიონში მნიშვნელოვან ინდუსტრიად იქცა.
სირია სასიცოცხლო როლს ასრულებდა აბრეშუმის გზაზე, რომელიც ევროპას ჩინეთთან და ინდოეთთან სავაჭრო გზებით აკავშირებდა. ქალაქები ალეპო და ჰომსი ამ სავაჭრო მაგისტრალის მთავარი ცენტრები იყო, სადაც მთელი მსოფლიოდან ჩამოსული ქარავნები ხვდებოდნენ. აქ ვითარდებოდა ხელოსნობა, ხდებოდა ცოდნის გაცვლა და ყალიბდენოდა კულტურული ურთიერთობები. ადგილობრივი ბაზრები და ქარავნები მოწმობენ ამ დიდებული წარსულის შესახებ.
სირია ერთ-ერთ პირველ რეგიონად თვლება, სადაც მეღვინეობა განვითარდა. არქეოლოგიური აღმოჩენები მიუთითებს, რომ ღვინის წარმოება ძვ. წ. 3000 წლიდან დაიწყო. თანამედროვე შეზღუდვების მიუხედავად, ქვეყნის ზოგიერთ რაიონში ყურძენი კვლავ მოჰყავთ და ადგილობრივი სასმელები იწარმოება, რაც ასახავს რეგიონის უძველეს სასოფლო-სამეურნეო ტრადიციებს.
სირიული მოზაიკა მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე დახვეწილად ითვლება, განსაკუთრებით ისეთ ადგილებში, როგორიცაა მაალულა და უძველესი ტაძრები. პატარა ქვების გამოყენებით, ხელოსნები ქმნიდნენ სცენებს ყოველდღიური ცხოვრებიდან, მითოლოგიიდან და რელიგიიდან. მოზაიკური ხელოვნება აყვავდა როგორც ქრისტიანულ, ასევე მუსლიმურ არქიტექტურაში. მრავალი შედევრი ამჟამად სირიასა და მის ფარგლებს გარეთ მუზეუმებშია განთავსებული.
მთიან ქალაქ მაალულაში დღემდე საუბრობენ დასავლურ არამეულ ენაზე. ეს ერთ-ერთია იმ მცირერიცხოვან დასახლებებს შორის, სადაც იესოს დროის ენა დღემდეა შემორჩენილი. ქალაქი ასევე ცნობილია თავისი უძველესი მონასტრებითა და ქრისტიანული სალოცავებით. მაალულა სულიერი უწყვეტობისა და უნიკალური კულტურული მეხსიერების ცოცხალ სიმბოლოდ რჩება.
სირიის შესახებ ეს საოცარი და მომხიბვლელი ფაქტები ავლენს მისი ისტორიული და კულტურული მნიშვნელობის სიღრმეს. ეს არის ქვეყანა, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში აკავშირებდა ცივილიზაციებს, იდეებსა და ხალხებს. გამოწვევების მიუხედავად, სირია ინარჩუნებს თავის უნიკალურ მემკვიდრეობას, რომელიც პატივისცემისა და შესწავლის ღირსია. რაც უფრო მეტს შეიტყობთ მის შესახებ, მით უფრო მეტად გამოვლინდება მისი ნამდვილი სახე, რომლის შესახებაც შესაძლოა აქამდე არ იცოდით.
ატაკამის უდაბნო (ესპ. Desierto de Atacama) სამხრეთ ამერიკაში, ანდების მთების დასავლეთით, წყნარი ოკეანის სანაპიროზე თითქმის 1000 კმ სიგრძეზეა გადაჭიმული. უდაბნოს ფართობი 105,000 კვ, კმ-ია და ჩილეს ჩრდილოეთით მდებარეობს.
ატაკამა ყველაზე მშრალი უდაბნოა მსოფლიოში, რაც NASA-ს მიერ ჩატარებულმა კვლევებმაც დაადასტურა. ატაკამას ზოგიერთ მეტეოროლოგიურ სადგურზე წვიმა არასდროს დაფიქისირებულა. ნალექის გარეშე ოთხ წლამდე პერიოდები რეგისტრირებულია უდაბნოს ცენტრალურ სექტორში, რომელიც ჩილეს ქალაქებს – ანტოფაგასტას, კალამასა და კოპიაპოს – შორის მდებარეობს. ატაკამაში ნალექის საშუალო წლიური რაოდენობა დაახლოებით 1 მმ-ია. გეოგრაფიულად, ატაკამას სიმშრალე იმით აიხსნება, რომ იგი ორი საკმაოდ მაღალი მთიან სისტემას შორის (ანდები და ჩილეს სანაპირო ქედი) მდებარეობს. ორივე – ანდების მთები და ჩილეს სანაპირო ქედი, რომლებიც გარს აკრავს ამ უდაბნოს, ბლოკავს ტენიანობას, რის გამოც ატაკამას უდაბნო მცენარეულობისთვის ერთგვარ სასიკვდილო ზონად აიქცევა.
დღის განმავლობაში უდაბნოში ტემპერატურამ შეიძლება 40º C-ს მიაღწიოს, ხოლო ღამით კი 5º C-მდე დაეცეს. მთელი წლის განმავლობაში, დღეების 90%-ზე მეტი მზიანია.
ატაკამა მსოფლიოში ბუნებრივი ნატრიუმის ნიტრატის უდიდესი მარაგით გამოირჩევა. ნატრიუმის ნიტრატს სასუქებისა და ფეთქებადი ნივთიერებების წარმოებისთვის იყენებენ. 1940-იან წლებში ამ მინერალის მოპოვების, რომელსაც ასევე ჩილეს მარილს უწოდებენ, ბუმი იყო. დღეს უდაბნოში მრავლადაა მიტოვებული სამთო ქალაქები. საინტერესოა, რომ 1800-იანი წლების ბოლოს ჩილესა და ბოლივიას შორის დავა დაიწყო ატაკამას გამო (Guerra del Pacífico – წყნარი ოკეანის ომი), რადგან ორივე ქვეყანა აცხადებდა, რომ ამ უზარმაზარი სამთო პოტენციალის მქონე რეგიონის კანონიერი მფლობელები იყვნენ. ომის ბოლოს ჩილემ აიღო კონტროლი მთელ რეგიონზე.
ატაკამას ნიადაგის ნიმუშები ძალიან ჰგავს პლანეტა მარსის ნიმუშებს. ამ მიზეზით, NASA უდაბნოს წითელ პლანეტაზე მისიების ინსტრუმენტების შესამოწმებლად იყენებს. ატაკამას ხშირად მარსზე სცენების გადასაღებ ადგილადაც იყენებენ, როგორც მაგალითად სატელევიზიო სერიალში Space Odyssey: Voyage to the Planets.
მიუხედავად იმისა, რომ ატაკამა ყველაზე მშრალი უდაბნოა მსოფლიოში და საკმაოდ მაღალი ტემპერატურაა დღის განმავლობაში, აქ მთების მაღალი მწვერვალები თოვლით არის დაფარული.
ატაკამას უდაბნო დედამიწაზე ერთ-ერთია იმ მცირერიცხოვან ადგილებს შორის, სადაც წელიწადში 300+ დღე მზიანია და ღრუბლების გარეშე. უღრუბლო ცისა და სიმაღლის გამო იგი საუკეთესო ადგილია ჩვენს პლანეტაზე ობსერვატორიებისთვის. ბოლო წლებში უდაბნოში მსოფლიოში უდიდესი სახმელეთო ტელესკოპი დადგეს, სადაც 66 რადიოტელესკოპის მიერ გადაღებული სურათების დახმარებით ვარსკვლავების ფორმირებაზე დაკვირვება მიმდინარეობს.
გალაპაგოსის კუნძულები წყნარ ოკეანეში უნიკალური არქიპელაგია, რადგან ფლორისა და ფაუნის მრავალი იშვიათი სახეობის სამშობლოა. კუნძულები, რომელთა ფართობი 7800 კვადრატული კილომეტრია, ეკვადორიდან 972 კმ-ის დაშორებით მდებარეობს.
არქიპელაგი 19 კუნძულისგან შედგება, რომელთაგან 13 ვულკანური წარმოშობისაა და ეკვადორის პროვინციას წარმოადგენს, რომლის მოსახლეობა დაახლოებით 25 ათასი ადამიანია.
მეცნიერების აზრით, პირველი კუნძულების ფორმირება დაახლოებით 5 მილიონი წლის წინ დაიწყო. 2005 წელს ერთ-ერთ „ახალგაზრდა“ კუნძულზე ვულკანის ამოფრქვევა იმაზე მიუთითებს, რომ მათგან ყველაზე ახალგაზრდას ფორმირება ახლაც აქტიურ პროცესშია.
ამ თვალწარმტაც კუნძულებზე პირველი მოგზაურობა ევროპელებმა მე-16 საუკუნეში განახორციელეს და აქ კუების უზარმაზარი რაოდენობის აღმოჩენის შემდეგ, კუნძულს „გალაპაგოსი“ უწოდეს, რაც „წყლის კუებს“ ნიშნავს. კუნძულები მეზღვაურების რუკებზე მხოლოდ 1570 წელს გამოჩნდა. 1970 წელს აქ ვეშაპებზე ნადირობის ბაზა განთავსდა. კუნძულზე ბინადარი დიდი რაოდენობით კუები ცხიმის წყაროდ გამოიყენებოდა, ხოლო მათი ხორცი – საკვებად მეზღვაურებისთვის მათი ხანგრძლივი მოგზაურობის დროს.
1832 წლის დასაწყისში ეკვადორმა გალაპაგოსის კუნძულებზე თავისი უფლებები გამოაცხადა და არქიპელაგი ეკვატორთან ახლოს მდებარე სახელმწიფოს ნაწილი გახდა. ამ მოვლენის შემდეგ ცივილიზაციის მიერ ჯერ კიდევ ხელუხლებელი ადგილების აქტიური შესწავლა დაიწყო. ჩარლზ დარვინმა, რომელიც აქ 1835 წელს იმყოფებოდა, ამ ხელუხლებელ ადგილს „ევოლუციის სამოთხე“ უწოდა.
უნიკალური ეკოსისტემის შესანარჩუნებლად, 1959 წელს არქიპელაგზე ჩარლზ დარვინის ეროვნული ნაკრძალი და ფონდი დაარსდა. ამჟამად, მეცნიერები აქტიურად არიან დაკავებულნი ფლორისა და ფაუნის უიშვიათესი სახეობების შენარჩუნებით, რომლითაც ეს საინტერესო ადგილები საკმაოდ მდიდარია. ზოგიერთი მათგანი პლანეტაზე ერთადერთიც კია.
ზოგიერთი ცხოველის მრავალფეროვნება და იშვიათობა განპირობებულია კუნძულების კონტინენტიდან დაშორებით, ასევე მათი შენარჩუნებისთვის ხელსაყრელი კლიმატით. კუნძულების ვრცელი სივრცე მრავალი ცხოველის, მათ შორის სელაპების, ზღვის ლომების, მღრღნელების და ღამურების სახლია.
აქ ასევე 20-ზე მეტი სახეობის ქვეწარმავალი ბინადრობს – ხვლიკები, ვარანები, გველების რამდენიმე სახეობა, იგუანები და იშვიათი კუები. ეკვატორული კლიმატის წყალობით, კუნძულებზე ალბატროსები, პინგვინები, თოლიები ბინადრობენ.
არქიპელაგის უდიდესი კუნძულის ისაბელას ყურეში შეხვდებით ფერად ფლამინგოებს, ვარხვების, იგუანებს და გიგანტურ კუებს. არქიპელაგის სანაპირო წყლებში წყლის სამყაროს წარმომადგენლების უზარმაზარი მრავალფეროვნებაა, მთ შორის – ვეშაპები, ზვიგენები, დელფინები.
ამავე კუნძულზე მდებარეობს არქიპელაგის უმაღლესი წერტილი – ვულკანი ვილფი და ასევე ვულკანი სიერა ნეგრა უზარმაზარი კრატერით, რომლის დიამეტრი დაახლოებით 10 კმ-ია.
სანტა კრუზი ყველაზე დასახლებული კუნძულია დიდი ტურისტული ცენტრით – პუერტო აიორა. ქალაქში მდებარეობს ჩარლზ დარვინის სადგური, რომელიც მრავალი წლის განმავლობაში სწავლობდა გადაშენების პირას მყოფ ცხოველთა სახეობებს, მათ შორის გიგანტურ კუებს.
არქიპელაგის დედაქალაქი პუერტო ბაკერიზო მორენო სან სალვადორის კუნძულზე მდებარეობს. კუნძულის უნიკალურობა იმაში მდგომარეობს, რომ ელ ხუნკოს ვულკანის კრატერში არის მტკნარი წყლის წყარო, რომელიც ტბას ქმნის. კუნძულის პლაჟები იდეალურია წყლის აქტივობების მოყვარულთათვის.
ფერნანდინას ზღაპრულ კუნძული, რომელიც ცნობილია თავისი დიდებული მარჯნის რიფებითა და ურბინას ყურით, ასევე ვარხვებისა და ზღვის იგუანების დიდი რაოდენობით გამოირჩევა.
სანტა მარიას კუნძულზე მდებარეობს ნაწილობრივ წყალში ჩაძირული ჩამქრალი ვულკანის კრატერი,რომელიც ფანტასტიკურ სანახაობას ქმნის. ეს გალაპაგოსის კუნძულებზე ერთ-ერთი ყველაზე მიმზიდველი ადგილია დაივინგის მოყვარულთათვის.
გალაპაგოსის კუნძულები ჩვენი პლანეტის წარმოუდგენელი ადგილია, სადაც ბუნებამ თავისი სიმდიდრის ყველაზე ძვირფასი ნიმუშები შეინარჩუნა.
გერმანია ევროკავშირის ყველაზე ხალხმრავალი ქვეყანაა. მისი მოსახლეობა 83 მილიონზე მეტია.
ქვეყანა ფედერაციული რესპუბლიკაა, რომელიც 16 მიწისგან შედგება. ის შენგენის ზონის წევრი სახელმწიფოა, რაც უსაზღვრო მოგზაურობის საშუალებას იძლევა ევროპის ბევრ ქვეყანას შორის.
ქვეყნის დედაქალაქი ბერლინი პარიზზე ცხრაჯერ დიდია და ვენეციაზე მეტი ხიდი აქვს.
ბერლინის კედელი, რომელიც ოდესღაც აღმოსავლეთ და დასავლეთ გერმანიას ყოფდა, 28 წლის განმავლობაში იდგა და 1989 წელს დაანგრიეს.
გერმანული ყველაზე ფართოდ გავრცელებული სალაპარაკო მშობლიური ენაა ევროპაში და ცნობილია თავისი გრძელი რთული სიტყვებით, მაგალითად როგორიცაა “Rindfleischetikettierungsüberwachungsaufgabenübertragungsgesetz”.
შვარცვალდი პატარა ტყიანი მასივია ბადენ-ვიურტემბერგის მიწაზე, გერმანიის სამხრეთ-დასავლეთით. დასავლეთით და სამხრეთით ის რაინის ხეობას საზღვრავს და სამკუთხედის ფორმის ტერიტორიას იკავებს. შვარცვალდი ”შავ ტყეს” ნიშნავს, აქ გავრცელებული მუქწიწვოვანი ტყის ფერიდან გამომდინარე. ამ მხარის უმაღლესი მწვერვალია ფელდბერგი, რომლის სიმაღლე 1493 მ-ია. აქ არაერთი სოფელი და კეთილმოწყობილი კურორტია მინერალური წყლებითა და სათხილამურე ბაზებით. შვარცვალდის ტერიტორიაზე მდებარეობს გერმანიის ყველაზე მაღალი – ტრიბერგის და ყველა წმინდას ჩანჩქერები. აქვე განლაგებულია მუზეუმი ღია ცის ქვეშ, რომელიც XVI-XVII სს. შვარცვალდში არსებულ ყოფა-ცხოვრებას ასახავს. შავი მთებიდან იღებს სათავეს სიგრძით ევროპის მეორე მდინარე დუნაი, რომელიც საბოლოოდ შავ ზღვაში ჩაედინება. და კიდევ, სწორედ შვარცვალდის ტყემ შთააგონა ძმებ გრიმების თავიანთი ცნობილი ზღაპრები.
შვარცვალდის ტყე
გერმანიას ინოვაციების მდიდარი ისტორია აქვს: იგი არის სტამბის სამშობლო, რომელიც იოჰანეს გუტენბერგმა XV საუკუნეში გამოიგონა.
ქვეყანას მსოფლიოში ერთ-ერთი წამყვანი ადგილი უკავია ავტომობილების წარმოებით. იგი ცნობილია ისეთი ბრენდებით, როგორიცაა BMW, Mercedes-Benz, Audi და Volkswagen. გერმანია გამოირჩევა თავისი ვრცელი ავტობანის ქსელით, სადაც არ არის სიჩქარის შეზღუდვა.
გერმანიაში 20000-ზე მეტი ციხე-სიმაგრეა, რომელიც მის შუა საუკუნეების მდიდარ ისტორიას ასახავს.
გერმანიას აქვს საშობაო ბაზრობების დიდი ტრადიცია, ქალაქები ნიურნბერგი და დრეზდენი უძველეს და ყველაზე ცნობილ ბაზრობებს მასპინძლობს გერმანიაში, ბავარიის მიწის დედაქალაქ მიუნხენში ყოველწლიურად მსოფლიოში ყველაზე დიდი ლუდის ფესტივალი „Oktoberfest“ ტარდება.
საშობაო ბაზრობა დრეზდენში
გერმანიაში 1500-ზე მეტი სახეობის ძეხვს ამზადებენ, მათ შორის განსაკუთრებით პოპულარულია ბღატვურსტი და კურივურსტი.
ქვეყანამ უდუდესი როლი შეასრულა კლასიკურ მუსიკის განვითარებაში. ის გენიოსი კომპოზიტორების ბეთჰოვენის, ბახისა და ბრამსის სამშობლოა.
მონღოლეთი უზარმაზარი ქვეყანაა, რომელიც ცენტრალურ აზიაში მდებარეობს. იგი მსოფლიოს იმ 40 ქვეყანას შორისაა, რომელსაც გასასვლელი არა აქვს მსოფლიოს ოკეანეში. მას ჩრდილოეთით რუსეთი, ხოლო სამხრეთით, აღმოსავლეთით და დასავლეთით ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა ესაზღვრება.
თითქმის მთელი მონღოლეთი ზღვის დონიდან 1000 მ-ის სიმაღლეზე მდებარეობს. იგი ცენტრალური აზიის პლატოზეა განლაგებული. დასავლეთით ალთაის მთებია, რომელიც მუდმივად თოვლის საფარითაა დაგარული. ქვეყნის ყველაზე მაღალი მწვერვალიც აქ მდებარეობს (4374 მ).
მონღოლეთი ცნობილია თავისი უზარმაზარი ბუნებრივი პეიზაჟებით, რომელიც მოიცავს სტეპებს, მთებსა და უდაბნოებს, მათ შორის გობის უდაბნოს. გობის უდაბნო, რომელიც მოიცავს სამხრეთ მონღოლეთის დიდ ნაწილს, ცნობილია თავისი განსაცვიფრებელი პეიზაჟებითა და დინოზავრების ნამარხებით.
მიუხედავად იმისა რომ გობის რეგიონი უმეტესად ქვიაშიან უდაბნოს წარმოადგენს, არსებობს ნახევრად უდაბნო ადგილები, რომელიც მრავალრიცხოვანი ცხვრისთვის, აქლემისთვის და ცხენისთვის საძოვრებად გამოიყენება. ბალახოვანი სტეპი საშუალებას იძლევა გამოიკვებოს 28 მილიონი სული საქონელი.
ქვეყანა ნამდვილი სამოთხეა ბუნებისა და ლაშქრობის მოყვარულთათვის. ეროვნული პარკები, როგორიცაა გორხი-ტერელჯის და ხუსტაინ ნურუუს ეროვნული პარკები იგი მრავალ თავაგადასავლის მოყვარულს იზიდავს.
მოსახლეობის დაახლოებით 94 % მონღოლია,რომელთაგან ძირითადი ჯგუფი (90 %) წარმოადგენს ხალიკას. მონღოლეთი მსოფლიოში ყველაზე მეჩხრად დასახლებული ქვეყანაა.
ქვეყნის დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქია, ულან ბატორი, რომელიც აერთიანებს თანამედროვეობას მომთაბარე ტრადიციებთან. ულან-ბატორში, ქვეყნის მოსახლეობის 38 % ცხოვრობს. აქ გაერთიანებულია თანამედროვე არქიტექტურა და ტრადიციული ბუდისტური ტაძრები.
ზოგადად, ქვეყანაში ძალიან დაბალია ურბანიზაციის მაჩვენებელი. აქ მოსახლეობის უდიდესი ნაწილი სოფლად ცხოვრობს და მომთაბარეობას ეწევა: ათასობით ოჯახი ჯერ კიდევ იურტებში ცხოვრობს და მესაქონლეობას მისდევს.
ტრანსმონღოლური რკინიგზა მონღოლეთს რუსეთთან და ჩინეთთან აკავშირებს. ის ქვეყნის გასაცნობად ერთ-ერთ ყველაზე ეპიკური მარშრუტია.
