სად იწყება კონგო?

მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი მდინარის – კონგოს – სათავის შესახებ გეოგრაფიული დავა მეცნიერებს შორის დღემდე მიმდინარეობს.

კონგოს აუზი როგორც ჰიდროგრაფიული სისტემა

მდინარე კონგო წარმოადგენს აფრიკის მეორე უმსხვილეს მდინარეულ სისტემას მდინარე ამაზონის შემდეგ, როგორც დებიტით (discharge), ასევე აუზის მასშტაბით. მისი დრენაჟული აუზი ფუნქციონირებს როგორც დახვეწილი, იერარქიულად ორგანიზებული ჰიდროლოგიური სისტემა, რომელიც მოიცავს მრავალი რიგის შენაკადებს, ჭაობებსა და ტბურ რეზერვუარებს.

ჰიდროლოგიური თვალსაზრისით, კონგოს სისტემა კლასიფიცირდება როგორც პლუვიალური-ეკვატორული ტიპის მდინარეული აუზი, სადაც დინების რეჟიმი მკაცრად უკავშირდება ნალექების სეზონურ და მუდმივ განაწილებას.

კონცეპტუალური პრობლემა: „სათავის“ განსაზღვრის კრიტერიუმები

მდინარის სათავის განსაზღვრა არ არის ერთმნიშვნელოვანი და დამოკიდებულია გამოყენებულ კრიტერიუმზე. ჰიდროლოგიაში გამოიყოფა სამი ძირითადი მიდგომა:

2.1 გეომეტრიული (farthest source criterion)

– ყველაზე შორეული ჰიდროლოგიური წერტილი დელტიდან ან შესართავიდან.

2.2 ჰიდროლოგიური (discharge-weighted source)

– სისტემის მთავარი წყარო განისაზღვრება ყველაზე მაღალი ან მდგრადი დებიტის მქონე შენაკადის მიხედვით.

2.3 ისტორიულ-კარტოგრაფიული (cartographic convention)

– ტრადიციულად დამკვიდრებული მთავარი არხის აღიარება.

კონგოს შემთხვევაში ამ სამი კრიტერიუმი ერთმანეთთან არ ემთხვევა, რაც ქმნის მრავალსაწყისიან სისტემურ ინტერპრეტაციას.

3. ტრადიციული ჰიდროგრაფიული ინტერპრეტაცია: ლუალაბას სისტემა

ისტორიულ გეოგრაფიაში კონგოს ზედა დინებად განიხილებოდა მდინარე ლუალაბა. ეს მიდგომა ეფუძნებოდა შემდეგ არგუმენტებს:

ლუალაბა წარმოადგენს კონგოს მთავარ ზედა არხს (upper course);

მისი მიმართულება პირდაპირ გარდაიქმნება კონგოს შუა დინებაში;

XIX საუკუნის კვლევებში იგი ხშირად განიხილებოდა როგორც შესაძლო ნილოსის სისტემის ნაწილი.

ჰენრი მორტონ სტენლის ექსპედიციების შემდეგ დადასტურდა, რომ ლუალაბა ეკუთვნის კონგოს აუზს და არა ნილოსის სისტემას, რის შედეგადაც იგი დამკვიდრდა როგორც კლასიკური „upper Congo“ კომპონენტი.

4. თანამედროვე ჰიდროლოგიური ინტერპრეტაცია: ჩამბეშის სათავე

თანამედროვე ჰიდროლოგიური ანალიზი იყენებსყველაზე შორეული სათავე წყლის პრინციპს, რომლის მიხედვითაც კონგოს სისტემის ყველაზე შორეულ წყაროდ განიხილება მდინარე ჩამბეში.

ამ მოდელის მიხედვით, სრული ჰიდროლოგიური ტრაექტორია არის:

Chambeshi → Luapula → Lake Mweru → Luvua → Lualaba → Congo River

ეს წარმოადგენს კონგოს სისტემის მორფოლოგიურად ყველაზე გრძელ დინების ხაზს (longest continuous flow path).

5. ჰიდროლოგიური კომპლექსურობა: ბანგვეულუს ჭაობები

სისტემის სათავის განსაზღვრას ართულებს ბანგვეულუს ჭაობებს, რომელიც წარმოადგენს:

დიფუზურ (diffuse) ჰიდროლოგიურ ზონას;

მრავალარხიან ინიციაციის არეალს;

სეზონურად ცვალებად დრენაჟულ ქსელს. ასეთ სისტემებში „ერთპუნქტიანი სათავის“ ცნება ნაწილობრივ კარგავს ფიზიკურ მნიშვნელობას და უფრო ფუნქციურ-სტრუქტურულ ინტერპრეტაციად იქცევა.

6. დასკვნა: კონგო როგორც მრავალსაწყისიანი მდინარეული სისტემა

კონგოს შემთხვევა წარმოადგენს კლასიკურ მაგალითს, სადაც:

გეომეტრიული, ჰიდროლოგიური და ტრადიციული კრიტერიუმები ერთმანეთთან კონფლიქტშია;

მდინარის „სათავე“ არ არის წერტილი, არამედ სისტემა (source system);

მდინარეთა კლასიკური კარტოგრაფიული მოდელი საჭიროებს მრავალმასშტაბიან ინტერპრეტაციას.

შესაბამისად, კონგოს მდინარე უნდა განიხილებოდეს როგორც იერარქიული დრენაჟული ქსელი მრავალსაწყისიანი გენეზისით, სადაც სათავის კონცეფცია დამოკიდებულია ანალიტიკურ ჩარჩოზე და არა ერთმნიშვნელოვან გეოგრაფიულ ფაქტზე.