სალარ-დე-უიუნი (Salar de Uyuni) მსოფლიოში უდიდესი მარილიანი ვაკეა, რომელიც ბოლივიისს სამხრეთ-დასავლეთში მდებარეობს. იგი ცნობილია უსასრულოდ გადაჭიმული თეთრი ზედაპირით და წვიმების სეზონზე წარმოქმნილი სარკისებური ანარეკლით, რის გამოც მსოფლიოს ერთ-ერთ ყველაზე გამორჩეულ ბუნებრივ ღირსშესანიშნაობად ითვლება.
მარილიანი ვაკე დაახლოებით 10,500 კვადრატულ კილომეტრს მოიცავს და უძველესი ტბების დაშრობის შედეგად წარმოიშვა. მისი ზედაპირი ხშირად დაფარულია ექვსკუთხა მარილის ბუნებრივი ნიმუშებით, ხოლო წვიმიან სეზონზე წყლის თხელი ფენა ქმნის თითქმის სრულყოფილ სარკის ეფექტს, რომელიც ცასა და მიწას ვიზუალურად აერთიანებს.
სალარ-დე-უიუნი არა მხოლოდ შთამბეჭდავი ლანდშაფტით გამოირჩევა, არამედ ლითიუმის მსოფლიოში ერთ-ერთ უდიდესი მარაგის საბადოცაა, რაც მას მნიშვნელოვან ეკონომიკურ და სამეცნიერო ინტერესსაც ანიჭებს. მისი ფართო, ბრტყელი ზედაპირი ასევე გამოიყენებოდა თანამგზავრული მოწყობილობების კალიბრაციისთვის თავისი განსაკუთრებული სისწორის გამო.
მშრალ სეზონზე (დაახლოებით მაისიდან ოქტომბრამდე) ადვილია მარილის პოლიგონური სტრუქტურების დათვალიერება, ხოლო წვიმიან სეზონზე (დაახლოებით დეკემბრიდან აპრილამდე) ყველაზე ცნობილი „ცის სარკის“ ეფექტი ჩნდება, თუმცა წყლის დონემ შეიძლება გადაადგილება გარკვეულ ადგილებში შეზღუდოს.
ამ უნიკალური ლანდშაფტის ფარგლებში რამდენიმე გამორჩეული ადგილი განსაკუთრებით პოპულარულია:
ინკაჰუასის ვულკანაური კუნძული გიგანტური კაქტუსებით სალარ-დე-უიუნის მარილიანი ვაკის შუაგულში მდებარეობს. ის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ღირსშესანიშნაობაა მარილის უდაბნოში, რადგან აერთიანებს უნიკალურ გეოლოგიას, ასწლოვან გიგანტურ კაქტუსებსა და პანორამულ ხედებს.
ინკაჰუასი წარმოადგენს უძველესი ვულკანისა და გაქვავებული მარჯნისებრი წარმონაქმნების ნაშთს. ათიათასობით წლის წინ ეს ადგილი პრეისტორიული ტბის ქვეშ იყო მოქცეული, ხოლო წყლის დაშრობის შემდეგ „კუნძულად“ დარჩა მარილის უსასრულო თეთრ ველზე. მისი ფართობი დაახლოებით 24.6 ჰექტარია.
კუნძულის ყველაზე გამორჩეული მახასიათებელია ასობით გიგანტური კაქტუსი, რომელთაგან ზოგი 10 მეტრზე მეტ სიმაღლეს აღწევს. ისინი ძალიან ნელა იზრდება – საშუალოდ წელიწადში დაახლოებით 1 სანტიმეტრით – რის გამოც ბევრი მათგანი საუკუნეების, ზოგ შემთხვევაში კი ათასწლეულზე მეტი ხნისაცაა.
კუნძულზე მოწყობილია მოკლე, კარგად მონიშნული საფეხმავლო ბილიკი, რომელიც უმაღლეს წერტილამდე ადის და 360-გრადუსიან ხედს სთავაზობს მნახველებს. სწორედ აქ იღებენ სალარ-დე-უიუნის ყველაზე ცნობილ ფოტოებს, განსაკუთრებით მშრალ სეზონზე, როდესაც მარილის ველი სრულად ხელმისაწვდომია.
სახელი ინკაჰუასი („Incahuasi“) კეჩუას ენაზე „ინკას სახლს“ ნიშნავს. კუნძული საუკუნეების განმავლობაში ბუნებრივ თავშესაფრად გამოიყენებოდა მარილის ველზე გადაადგილებისას, დღეს კი ბოლივიის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ ტურისტულ სიმბოლოდ ითვლება და სალარ-დე-უიუნის ტურების თითქმის ყველა მარშრუტში შედის.
მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი მდინარის – კონგოს – სათავის შესახებ გეოგრაფიული დავა მეცნიერებს შორის დღემდე მიმდინარეობს.
კონგოს აუზი როგორც ჰიდროგრაფიული სისტემა
მდინარე კონგო წარმოადგენს აფრიკის მეორე უმსხვილეს მდინარეულ სისტემას მდინარე ამაზონის შემდეგ, როგორც დებიტით (discharge), ასევე აუზის მასშტაბით. მისი დრენაჟული აუზი ფუნქციონირებს როგორც დახვეწილი, იერარქიულად ორგანიზებული ჰიდროლოგიური სისტემა, რომელიც მოიცავს მრავალი რიგის შენაკადებს, ჭაობებსა და ტბურ რეზერვუარებს.
ჰიდროლოგიური თვალსაზრისით, კონგოს სისტემა კლასიფიცირდება როგორც პლუვიალური-ეკვატორული ტიპის მდინარეული აუზი, სადაც დინების რეჟიმი მკაცრად უკავშირდება ნალექების სეზონურ და მუდმივ განაწილებას.
– ტრადიციულად დამკვიდრებული მთავარი არხის აღიარება.
კონგოს შემთხვევაში ამ სამი კრიტერიუმი ერთმანეთთან არ ემთხვევა, რაც ქმნის მრავალსაწყისიან სისტემურ ინტერპრეტაციას.
3. ტრადიციული ჰიდროგრაფიული ინტერპრეტაცია: ლუალაბას სისტემა
ისტორიულ გეოგრაფიაში კონგოს ზედა დინებად განიხილებოდა მდინარე ლუალაბა. ეს მიდგომა ეფუძნებოდა შემდეგ არგუმენტებს:
ლუალაბა წარმოადგენს კონგოს მთავარ ზედა არხს (upper course);
მისი მიმართულება პირდაპირ გარდაიქმნება კონგოს შუა დინებაში;
XIX საუკუნის კვლევებში იგი ხშირად განიხილებოდა როგორც შესაძლო ნილოსის სისტემის ნაწილი.
ჰენრი მორტონ სტენლის ექსპედიციების შემდეგ დადასტურდა, რომ ლუალაბა ეკუთვნის კონგოს აუზს და არა ნილოსის სისტემას, რის შედეგადაც იგი დამკვიდრდა როგორც კლასიკური „upper Congo“ კომპონენტი.
4. თანამედროვე ჰიდროლოგიური ინტერპრეტაცია: ჩამბეშის სათავე
თანამედროვე ჰიდროლოგიური ანალიზი იყენებსყველაზე შორეული სათავე წყლის პრინციპს, რომლის მიხედვითაც კონგოს სისტემის ყველაზე შორეულ წყაროდ განიხილება მდინარე ჩამბეში.
ამ მოდელის მიხედვით, სრული ჰიდროლოგიური ტრაექტორია არის:
Chambeshi → Luapula → Lake Mweru → Luvua → Lualaba → Congo River
ეს წარმოადგენს კონგოს სისტემის მორფოლოგიურად ყველაზე გრძელ დინების ხაზს (longest continuous flow path).
5. ჰიდროლოგიური კომპლექსურობა: ბანგვეულუს ჭაობები
სისტემის სათავის განსაზღვრას ართულებს ბანგვეულუს ჭაობებს, რომელიც წარმოადგენს:
დიფუზურ (diffuse) ჰიდროლოგიურ ზონას;
მრავალარხიან ინიციაციის არეალს;
სეზონურად ცვალებად დრენაჟულ ქსელს. ასეთ სისტემებში „ერთპუნქტიანი სათავის“ ცნება ნაწილობრივ კარგავს ფიზიკურ მნიშვნელობას და უფრო ფუნქციურ-სტრუქტურულ ინტერპრეტაციად იქცევა.
6. დასკვნა: კონგო როგორც მრავალსაწყისიანი მდინარეული სისტემა
კონგოს შემთხვევა წარმოადგენს კლასიკურ მაგალითს, სადაც:
გეომეტრიული, ჰიდროლოგიური და ტრადიციული კრიტერიუმები ერთმანეთთან კონფლიქტშია;
მდინარის „სათავე“ არ არის წერტილი, არამედ სისტემა (source system);
მდინარეთა კლასიკური კარტოგრაფიული მოდელი საჭიროებს მრავალმასშტაბიან ინტერპრეტაციას.
შესაბამისად, კონგოს მდინარე უნდა განიხილებოდეს როგორც იერარქიული დრენაჟული ქსელი მრავალსაწყისიანი გენეზისით, სადაც სათავის კონცეფცია დამოკიდებულია ანალიტიკურ ჩარჩოზე და არა ერთმნიშვნელოვან გეოგრაფიულ ფაქტზე.
მალაკის სრუტე მსოფლიო საზღვაო ვაჭრობის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი არტერიაა. იგი აკავშირებს ინდოეთის ოკეანესა და სამხრეთ ჩინეთის ზღვას, რის გამოც აზიასა და ევროპას შორის მიმოსვლის უმთავრეს გზად ითვლება.
სრუტე მდებარეობს მალაის ნახევარკუნძულსა და კუნძულ სუმატრას შორის. მისი სიგრძე დაახლოებით 800 კილომეტრია, ხოლო ყველაზე ვიწრო მონაკვეთში სიგანე მხოლოდ რამდენიმე კილომეტრს აღწევს. სწორედ ეს ვიწრო მონაკვეთი ქმნის სტრატეგიულ მნიშვნელობას აქ გავლილი გემების კონტროლი მსოფლიო ეკონომიკაზე დიდ გავლენას ახდენს.
ყოველწლიურად მალაკის სრუტეში ათიათასობით სატვირთო და ნავთობმზიდი გემი გადაადგილდება. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ჩინეთის, იაპონიისა და სამხრეთ კორეისათვის, რადგან მათი ენერგორესურსების დიდი ნაწილი სწორედ ამ გზით მიეწოდება. ხშირად მას „აზიის საზღვაო კარიბჭესაც“ უწოდებენ.
ისტორიულად, მალაკის სრუტე საუკუნეების განმავლობაში სავაჭრო ცივილიზაციების შეხვედრის ადგილი იყო. არაბი, ინდოელი, ჩინელი და ევროპელი მოვაჭრეები აქ გადიოდნენ, რის შედეგადაც რეგიონში მრავალფეროვანი კულტურული გავლენები ჩამოყალიბდა. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენების ეპოქა, როდესაც ევროპული სახელმწიფოები სრუტის კონტროლისთვის იბრძოდნენ.
დღეს მალაკის სრუტე არა მხოლოდ ეკონომიკური, არამედ გეოპოლიტიკური მნიშვნელობის სივრცეცაა. მისი უსაფრთხოება საერთაშორისო ვაჭრობის სტაბილურობას პირდაპირ უკავშირდება.
მალაკის სრუტე საუკუნეების განმავლობაში იყო სტრატეგიული კონტროლის მთავარი ობიექტი, ამიტომ მისთვის არაერთი მნიშვნელოვანი სამხედრო დაპირისპირება და ომი მოხდა. ყველაზე ცნობილი ეპიზოდებია:
პორტუგალიელების მიერ მალაკის დაპყრობა (1511): პორტუგალიელებმა, აფონსუ დი ალბუკერკის ხელმძღვანელობით, დაიპყრეს ქალაქი მალაკა, რომელიც სრუტის მთავარი სავაჭრო ცენტრი იყო. ამ გამარჯვებამ პორტუგალიას მისცა შესაძლებლობა ეკონტროლებინა აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის სანელებლების ვაჭრობა. ეს იყო ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მოვლენა ინდოეთის ოკეანის გეოპოლიტიკურ ისტორიაში.
ჰოლანდიელებისა და პორტუგალიელების ბრძოლა (1641) – მალაკის ალყა: ჰოლანდიურმა აღმოსავლეთინდურმა კომპანიამ, ადგილობრივ მოკავშირეებთან ერთად, პორტუგალიელები დაამარცხა და მალაკა დაიკავა. ამის შემდეგ რეგიონში ჰოლანდიური გავლენა გაძლიერდა და სრუტის სავაჭრო კონტროლი მათ ხელში გადავიდა.
ბრიტანეთ-ჰოლანდიის კონკურენცია (XVIII–XIX საუკუნეები) – ანგლო-ჰოლანდიური ხელშეკრულება: ბრიტანეთსა და ნიდერლანდებს შორის მიმდინარეობდა კონკურენცია მალაკის სრუტის სავაჭრო გზებზე გავლენის მოსაპოვებლად. საბოლოოდ რეგიონი გავლენის ზონებად გაიყო – ბრიტანეთმა გააძლიერა პოზიციები მალაიაში და სინგაპური გადაიქცა ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს პორტად.
მეორე მსოფლიო ომი და იაპონიის ექსპანსია – მალაის კამპანია – სინგაპურის დაცემა: იაპონიამ მალაკის სრუტეზე კონტროლის დამყარებით ბრიტანეთის კოლონიური ძალები მძიმე მდგომარეობაში ჩააყენა. სრუტე აუცილებელი იყო ნავთობისა და სამხედრო რესურსების ტრანსპორტირებისთვის. სინგაპურის დაცემა ბრიტანეთის ერთ-ერთ უდიდეს სამხედრო მარცხად ითვლება.
თანამედროვე ეპოქა: დღეს ფართომასშტაბიანი ომები აღარ მიმდინარეობს, თუმცა მალაკის სრუტე კვლავ მსოფლიო ძალების ყურადღების ცენტრშია. ჩინეთი, აშშ, ინდოეთი და სხვა ქვეყნები სრუტეს სტრატეგიულ „საზღვაო ჩოკპოინტად“ განიხილავენ, რადგან მისი ბლოკირება მსოფლიო ეკონომიკაზე უზარმაზარ გავლენას მოახდენდა.
დღეს მალაკის სრუტის სანაპიროებს აკონტროლებენ სამი მთავარი ქვეყანა: ინდონეზია, მალაიზია და სინგაპური. ეს ქვეყნები პასუხისმგებელნი არიან უსაფრთხოებაზე, ნავიგაციაზე, მეკობრეობის წინააღმდეგ ბრძოლასა და გარემოს დაცვაზე. განსაკუთრებით აქტიურია ერთობლივი საზღვაო პატრულები, რადგან სრუტე მსოფლიო ვაჭრობის კრიტიკული მარშრუტია.
მალაკის სრუტის საერთაშორისო სამართლებრივი სტატუსი ძირითადად რეგულირდება გაერო-ს მიერ მიღებული გაეროს საზღვაო სამართლის კონვენცია-ით (UNCLOS -United Nations Convention on the Law of the Sea). ამ კონვენციის მიხედვით, მალაკის სრუტე ითვლება „საერთაშორისო ნაოსნობისთვის გამოყენებულ სრუტედ“. ამიტომ მოქმედებს „ტრანზიტული გავლის“ პრინციპი რაც ნიშნავს, რომ:
* ყველა ქვეყნის გემსა და სამხედრო ხომალდს აქვს სრუტეში გადაადგილების უფლება;
* სანაპირო სახელმწიფოებს არ შეუძლიათ საერთაშორისო ნაოსნობის სრულად შეჩერება;
* თუმცა მათ შეუძლიათ უსაფრთხოების, ეკოლოგიისა და ნავიგაციის წესების დაწესება.
მნიშვნელოვანია, რომ მალაკის სრუტე არ არის „საერთაშორისო ტერიტორია“ – მისი წყლების ნაწილი კონკრეტული სახელმწიფოების ტერიტორიულ წყლებში შედის, მაგრამ საერთაშორისო სამართალი უზრუნველყოფს თავისუფალ საზღვაო მიმოსვლას. ამიტომ მალაკის სრუტე ხშირად მოიხსენიება როგორც მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი „სტრატეგიული ჩოკპოინტი“ – ადგილი, რომლის კონტროლიც მსოფლიო ეკონომიკასა და ენერგომომარაგებაზე პირდაპირ მოქმედებს.
მალაკის სრუტე-დან მიღებული პირდაპირი „გადასახადი“ დღეს ფაქტობრივად არ არსებობს, რადგან გაეროს საზღვაო სამართლის კონვენცია არ იძლევა საერთაშორისო ტრანზიტზე ჩვეულებრივი ტოლის დაწესების უფლებას. 2026 წელს ინდონეზიაში ამ იდეაზე საუბარი იყო, მაგრამ მალაიზიამ, სინგაპურმა და თავად ინდონეზიამაც დაადასტურეს, რომ სრუტე თავისუფალი ნავიგაციის რეჟიმში დარჩება.
თუმცა, სრუტიდან კოლოსალური ეკონომიკური სარგებელი მაინც მიიღება – არა უშუალო გადასახადებით, არამედ:
* პორტებით
* საწვავის მომარაგებით (bunkering)
* გემების მომსახურებით
* დაზღვევით
* ტრანზიტული ვაჭრობით
* ლოგისტიკით
* ტვირთების გადატვირთვით (transshipment)
განსაკუთრებით დიდ მოგებას იღებს სინგაპური, რადგან მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი პორტი სწორედ მალაკის სრუტის გასასვლელში მდებარეობს.
თავად სრუტეში გავლილი ვაჭრობის წლიური ღირებულება სხვადასხვა შეფასებით დაახლოებით 3.5–5 ტრილიონ დოლარს აღწევს.
ეს ნიშნავს, რომ მსოფლიო საზღვაო ვაჭრობის დაახლოებით მეოთხედი სწორედ ამ დერეფანში გადის.
ხშირად ეკონომისტები ამბობენ, რომ მალაკის სრუტე უფრო „ფულის მდინარეა“, ვიდრე უბრალოდ საზღვაო გზა. მაგალითად:
* წელიწადში 90–100 ათასზე მეტი გემი გადის;
* ყოველდღიურად გადაადგილდება დაახლოებით 16–23 მილიონი ბარელი ნავთობი;
* აზიის ენერგეტიკული უსაფრთხოების დიდი ნაწილი მასზეა დამოკიდებული.
თუ ოდესმე სრუტეზე რეალური ტოლი დაწესდებოდა, ზოგი ანალიტიკოსის შეფასებით, წლიური შემოსავალი მილიარდობით დოლარი იქნებოდა, მაგრამ ეს მსოფლიო ეკონომიკასაც გააძვირებდა და საერთაშორისო სამართლებრივ კრიზისს გამოიწვევდა.
სოლომონის კუნძულები წყნარი ოკეანის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, მელანეზიის რეგიონში მდებარე არქიპელაგია, რომელიც 992 კუნძულს აერთიანებს და რომელთაგან ბევრი ჯერ კიდევ დიდწილად ხელუხლებელი და შეუსწავლელია და რეალურად მხოლოდ მესამედია დასახლებული. ქვეყანა დაყოფილია 9 პროვინციად და მოიცავს ექვს დიდ კუნძულს: შუაზული, ახალი ჯორჯია, სანტა-ისაბელი, მალაიტა, გუადალკანალი (სადაც მდებარეობს დედაქალაქი ჰონიარა) და მაკირა. ქვეყანა ცნობილია თავისი ველური ბუნებით, კულტურული მრავალფეროვნებითა და საინტერესო ისტორიით. კუნძულებს სახელი ესპანელმა მკვლევარმა ალვარო დე მენდანიამ დაარქვა 1568 წელს. მას სჯეროდა, რომ იქ ბიბლიური მეფე სოლომონის ოქროს საბადოებს იპოვიდა. მეორე მსოფლიო ომის დროს აქ ერთ-ერთი ყველაზე სისხლისმღვრელი ბრძოლა (გუადალკანალის ბრძოლა) გაიმართა მოკავშირეებსა და იაპონიას შორის. კუნძულების გარშემო წყლის ფსკერი დღემდე სავსეა ჩაძირული გემებითა და თვითმფრინავებით
კუნძულების უმეტესობა ვულკანური წარმოშობისაა და გამოირჩევა მთიანი რელიეფით. უმაღლესი წერტილია მწვერვალი პოპომანასეუ (Mount Popomanaseu) კუნძულ გუადალკანალზე, რომელიც ზღვის დონიდან 2,335 მეტრზე მდებარეობს.
სოლომონის კუნძულები წყნარი ოკეანის ე.წ. “ცეცხლოვან რკალში” შედის, სადაც ტექტონიკური ფილების შეჯახება ხდება. ამის გამო აქ ხშირია მიწისძვრები და მოქმედი ვულკანები. მაგალითად, კავაჩი (Kavachi) ერთ-ერთი ყველაზე აქტიური წყალქვეშა ვულკანია მსოფლიოში, რომელიც ხშირად ამოაფრქვევს ხოლმე ლავას პირდაპირ ოკეანის ზედაპირზე. სწორედ წყნარი ოკეანის ცეცხლოვან რკალში მდებარეობის გამო კუნძულებზე ხშირია ისეთი ბუნებრივი კატასტროფები, როგორიცაა ტროპიკული ციკლონები და მიწისძვრები.
სოლომონის კუნძულებზე მდებარეობს მსოფლიოში ყველაზე დიდი მარჯნის ატოლი – რენელის კუნძული, ხოლო კუნძულზეა ტეგანოს ტბა, რომელიც ოდესღაც ატოლის ლაგუნა იყო და ახლა ოკეანეთის ყველაზე დიდი მტკნარი (ოდნავ მლაშე) ტბაა. ატოლი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაშია შესული ბუნებრივი ძეგლია.
კუნძულებზე გაბატონებულია ეკვატორული კლიმატი: აქ მთელი წლის განმავლობაში მაღალი ტენიანობა და ტემპერატურაა (საშუალოდ 27°C).
კუნძულები დაფარულია ხშირი ტროპიკული ტყეებით და დაქსელილია მოკლე, მაგრამ წყალუხვი მდინარეებითა და ჩანჩქერებით. ქვეყანა მდიდარია ტროპიკული ტყეებით, მარჯნის რიფებითა და ვულკანებით. კუნძულები ასევე ცნობილია თავისი მდიდარი ბიომრავალფეროვნებით, მცენარეთა და ცხოველთა მრავალი ენდემური სახეობით.
გეოგრაფიულად მნიშვნელოვანია „რკინის ფსკერის სრუტე“ (Ironbottom Sound), რომელიც გუადალკანალს, სავოსა და ფლორიდის კუნძულებს შორის მდებარეობს. მას სახელი მეორე მსოფლიო ომის დროს აქ ჩაძირული უამრავი გემისა და თვითმფრინავის გამო ეწოდა, რამაც ამ ადგილის მაგნიტური ველიც კი შეცვალა.
კუნძულების დედაქალაქი, ჰონიარა, საზღვაო ბაზას წარმოადგენდა მეორე მსოფლიო ომის დროს და ომის ნარჩენები ჯერ კიდევ შეიძლება მოიძებნოს გარშემო.
სოლომონის კუნძულები იყო პირველი ქვეყანა, რომელმაც ხელი მოაწერა უსაფრთხოების შეთანხმებას ჩინეთთან 2019 წელს, რითაც გააძლიერა მისი საერთაშორისო კავშირები.
მოსახლეობის უმრავლესობა (დაახლოებით 95%) მელანეზიელია. აქ საოცარი ენობრივი მრავალფეროვნებაა – მოსახლეობა 70%-ზე მეტი ადგილობრივ ენაზე საუბრობს. ოფიციალური ენა ინგლისურია, თუმცა ყოველდღიურ ურთიერთობაში ყველაზე გავრცელებული “პიჯინია” (ადგილობრივი დიალექტი). ეროვნული ვალუტა, სოლომონის კუნძულების დოლარი, ერთ-ერთი ყველაზე ფერადი და საინტერესოა თავისი დიზაინით. ბანკნოტების დიზაინში ცენტრალური ადგილი უჭირავს ადგილობრივ ტრადიციებს. მაგალითად, ბევრ კუპიურაზე ნახავთ ტრადიციულ ნიჟარების ფულს, რომელიც ზოგიერთ კუნძულზე (მაგალითად, მალაიტაზე) დღემდე გამოიყენება მზითვის ან მნიშვნელოვანი გარიგებების დროს.
სოლომონის კუნძულებზე “ნიჟარების ფული” (Shell Money) მხოლოდ ისტორია არ არის, ის დღესაც მოქმედი და ძალიან ძვირადღირებული ტრადიციული ვალუტაა. ფერს დიდი მნიშვნელობა აქვს. ყველაზე ძვირადღირებული წითელი ნიჟარებისგან დამზადებული ფულია (“Safia”), შედარებით ნაკლებად ფასობს თეთრი და შავი ნიჟარები. მიუხედავად იმისა, რომ მაღაზიაში ამ ფულით პურს ვერ იყიდით, მას გადამწყვეტი როლი აქვს “მზითვის” (Bride Price) გადახდისას, მიწის დავის მოგვარებისას ან ტომებს შორის მშვიდობის დასამყარებლად. ერთი გრძელი ასხმა (ე.წ. “Tafuliae”) შეიძლება რამდენიმე ასეული ან ათასობით სოლომონის დოლარი ღირდეს.
კუნძულები ცნობილია თავისი ენდემური სახეობებით და ისინი ბანკნოტებზეცაა გამოსახულია: ზღვის ფრინველები და თევზები, ზღვის კუები, რომლებიც რეგიონის ეკოსისტემის მნიშვნელოვანი ნაწილია. ეგზოტიკური მცენარეები და ხეები, რაც ხაზს უსვამს ქვეყნის მწვანე ლანდშაფტს.
სოლომონის კუნძულები ერთ-ერთი იმ ქვეყანათაგანია, რომელმაც ტროპიკული კლიმატის გამო (მაღალი ტენიანობა და სიცხე) პოლიმერულ კუპიურებზე გადასვლა გადაწყვიტა. ისინი უფრო გამძლეა, არ სველდება და რთულია მათი გაყალბება. 2018 წელს, დამოუკიდებლობის 40 წლისთავის აღსანიშნავად, ქვეყანამ გამოუშვა უნიკალური 40-დოლარიანი ნომინალის კუპიურა. ეს მსოფლიოში საკმაოდ იშვიათი ნომინალია. მასზე გამოსახულია კაცი, რომელიც ტრადიციულ ნიჟარაში სულს უბერავს და კანოეზე მყოფი ადამიანები, რაც ზღვაოსნობის ძველ ტრადიციებს ასახავს. ბანკნოტები გამოირჩევა ძალიან მკვეთრი, ცოცხალი ფერებით (ლურჯი, იასამნისფერი, წითელი), რაც პირდაპირ ასოცირდება ოკეანესთან და ტროპიკულ მზის ჩასვლასთან.
ეკონომიკის მთავარი დარგებია თევზჭერა, ხე-ტყის მოპოვება და სოფლის მეურნეობა (პალმის ზეთი, კაკაო). თევზჭერა სოლომონის კუნძულების სასიცოცხლო მნიშვნელობის ინდუსტრიაა და ტუნას ერთ-ერთი უდიდესი ექსპორტიორია მსოფლიოში.
ტურიზმი ჯერ კიდევ განვითარების ეტაპზეა, რაც კუნძულებს “ხელუხლებელი სამოთხის” იერს უნარჩუნებს. ქვეყანა ამაყობს მსოფლიოს საუკეთესო საყვინთავი ადგილებით, მარჯნის რიფებითა და მეორე მსოფლიო ომის დროინდელი ნანგრევებით, რომლებიც იზიდავს მყვინთავებს მთელი მსოფლიოდან.
ქვეყნის ტრადიციული ცხოვრების წესი ჯერ კიდევ ძალიან ხელუხლებელია – ბევრი თემი ცხოვრობს შორეულ სოფლებში ელექტროენერგიის ან წყლის გარეშე. აქაურებს ზღაპრებისა და ზეპირი ისტორიის მდიდარი ტრადიცია აქვთ, რომელიც თაობებს გადაეცემა. ზოგიერთ კუნძულზე დღემდე შემორჩენილია უძველესი ტრადიციები, როგორიცაა “ნიჟარების ფულით” ვაჭრობა ან ტრადიციული ცეკვები, რომლებიც წინაპრების პატივსაცემად სრულდება. კუნძულები ცნობილია თავისი რთული ხელით მოჩუქურთმებული ხის ნაკეთობებით, რაც მისი კულტურული მემკვიდრეობის ძირითადი ნაწილია.
სოლომონის კუნძულები მსოფლიოში ერთ-ერთი იშვიათი ადგილია, სადაც მუქკანიან მოსახლეობას ბუნებრივად ქერა თმა აქვს. მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ ეს არ არის ევროპელებთან შერევის შედეგი, არამედ უნიკალური გენეტიკური მუტაციაა, რომელიც მხოლოდ ამ რეგიონისთვისაა დამახასიათებელი.
ბუვეს კუნძული (Bouvet Island), რომელსაც ხშირად დედამიწის ყველაზე „მარტოსულ“ ადგილს უწოდებენ, დაუსახლებელი ვულკანური კუნძულია. იგი ატლანტის ოკეანის სამხრეთში და სამხრეთ აფრიკის სამხრეთ-დასავლეთით მდებარეობს. კუნძული სამხრეთის 60°-იან პარალელზეა და აფრიკიდან დაახლოებით 2600 კილომეტრითაა დაშორებული, ხოლო ანტარქტიდიდან, კერძოდ კი დედოფალ მოდის მიწიდან, 1600 კილომეტრით, რაც მას მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე იზოლირებულ ხმელეთად აქცევს. ბუვე მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე დაშორებული კუნძული კონტინენტიდან აღდგომისა და ტრისტან და კუნიას კუნძულების შემდეგ.
კუნძულს სახელი მისი აღმომჩენის, ფრანგი ჟან-ბატისტ ბუვე დე ლოზიეს (1705–1786) პატივსაცემად ეწოდა, რომელმაც კუნძული 1739 წლის 1 იანვარს აღმოაჩინა. ნისლის გამო მან კუნძული კონცხად ჩათვალა, რომლის იქითაც დიდი ხმელეთი უნდა ყოფილიყო გადაჭიმული. ბუნებრივია, მან ივარაუდა, რომ ეს იყო უცნობი სამხრეთის მიწა, რომელიც იმ დროის რუკებზე იყო მონიშნული.
1772 წელს ჯეიმს კუკმა ბუვეს მიერ მითითებული წერტილის მახლობლად გაცურა, მაგრამ რადგან ბუვემ შეცდომით განსაზღვრა კუნძულის გრძედი, კუკმა ხმელეთს ვერ მიაღწია. 1808 წელს, ვეშაპებზე სანადირო გემის კაპიტანმა, ჯეიმს ლინდსიმ, პირველმა ზუსტად განსაზღვრა კუნძულის კოორდინატები, რომელიც მაშინვე არ იქნა იდენტიფიცირებული ბუვეს მიერ აღმოჩენილ მიწასთან და გარკვეული პერიოდის განმავლობაში ცნობილი იყო, როგორც „ლინდსის კუნძული“. 1825 წლის 10 დეკემბერს, კუნძულზე კაპიტანი ნორისი გადავიდა. მან ბუვე ბრიტანეთის საკუთრებად გამოაცხადა და ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრის, ლორდ ლივერპულის, პატივსაცემად „ლივერპულის კუნძული“ უწოდა.
ნორვეგიული გემის „Norge“-ს ეკიპაჟმა კუნძულზე 1927 წელს, დაახლოებით, ერთი თვე გაატარა. 1927 წლის 1 დეკემბერს, ექსპედიციის ლიდერმა ლარს კრისტენსენმა კუნძული ნორვეგიულად გამოაცხადა. მეფე ჰააკონ VII-ის 1928 წლის 23 იანვრის ბრძანებულებით, ბუვეს კუნძული „ნორვეგიის ტერიტორიად“ გამოცხადდა. 1929 წელს დიდმა ბრიტანეთმა უარი თქვა ბუვეს კუნძულზე ტერიტორიულ პრეტენზიებზე. 1930 წელს სტორტინგმა მიიღო კანონი, რომლითაც ბუვეს კუნძული ნორვეგიის დამოკიდებულ ტერიტორიად გამოცხადდა.
დღესაც ბუვე ნორვეგიის დამოკიდებული ტერიტორიაა და მასზე არ ვრცელდება ანტარქტიდის შესახებ შეთანხმება. ეს არის ხელშეკრულება, რომელიც ითვალისწინებს ანტარქტიდის დემილიტარიზაციას, მის მხოლოდ მშვიდობიანი მიზნებისათვის გამოყენებას და ბირთვული იარაღისაგან თავისუფალ ზონად გადაქცევას, 1959 წლის 1 დეკემბერს ვაშინგტონში დაიდო და ძალაში 1961 წლის 23 ივნისს შევიდა 12 პირველმონაწილე სახელმწიფოს ხელმოწერის შემდეგ.
კუნძულის ფართობი 60 კმ²-ია და ტერიტორიის 93% ყინულითაა დაფარული. იგი გარშემორტყმულია ციცაბო კლდეებით, რაც კუნძულზე გადასვლას საკმაოდ ართულებს, ხოლო მკაცრი ამინდი, ყინვა და ხშირი შტორმები, კიდევ უფრო ხაზს უსვამს მის მიუწვდომლობას.
ბუვეს კუნძული არ არის მხოლოდ შორეული ტერიტორია – ის თითქმის მთლიანად მოწყვეტილია მსოფლიოსგან. ესაა კუნძული აეროდრომისა და მუდმივად მცხოვრები ადამიანების გარეშე. ამიტომ იქ მოხვედრა მხოლოდ სპეციალიზირებული გემებითაა შესაძლებელი, რომლებსაც ცივ სამხრეთ ოკეანეში შეუძლიათ ნავიგაცია. ადამიანთა უახლოესი დასახლებები ათასობით კილომეტრითაა დაშორებული, რაც ბუვეს, ჩვენი პლანეტის ხელუხლებელი კუთხის სტატუსს ანიჭებს.
კუნძულზე ზამთარი ჯერ არავის გაუტარებია. კუნძულის შესწავლას მნიშვნელოვნად აფერხებს ექსპედიციების ტრანსპორტირების სირთულეები, რაც კუნძულის რელიეფთან არის დაკავშირებული.
მიუხედავად იზოლაციისა, ბუვეს კუნძულს სამეცნიერო მნიშვნელობა გააჩნია. ის ნაკრძალია და მისი ხელუხლებელი გარემო მეტად ღირებულ მონაცემებს გვაწვდის გლობალური ამინდისა და ანტარქტიდის ეკოსისტემების შესასწავლად. ლოჯისტიკური სირთულეებისა და ექსტრემალური პირობების გამო მკვლევართა და ავანტიურისტთა ვიზიტები აქ საკმაოდ იშვიათია.
ბუვეს კუნძულზე ყინულის საფარის ქვეშ მდებარეობს აქტიური ვულკანი. კუნძულზე გვხვდება ხავსების, ლიქენების და ზღვის ფრინველების, მათ შორის პინგვინებისა პატარა ეკოსისტემა. მის კლდოვან ნაპირებზე ხშირად ამოდიან სელაპები, რაც კუნძულის ბიომრავალფეროვნებას ამდიდრებს.
ჩვენს პლანეტაზე ბევრი უჩვეულო და უნიკალური ადგილია, მათ შორის ისეთებიც სადაც ადამიანს ჯერ კიდევ არ დაუდგამს ფეხი. ზოგიერთ ადგილამდე მიღწევა უკიდურესად რთულია ან სულაც შეუძლებელია. სწორედ ასეთი ადგილებია ე.წ. მიუწვდომლობის პოლუსები. მარტივად რომ ვთქვათ, ეს არის ადგილები, რომლებიც ცივილიზაციისგან მაქსიმალურადაა დაშორებული და მისაღწევადაც ძალიან რთულია. დედამიწაზე მიუწვდომლობის სულ ოთხი პოლუსი არსებობს: კონტინენტური (ჩინეთის ჩრდილოეთით), ჩრდილოეთ და სამხრეთ პოლუსებზე და ოკეანური – ნემოს წერტილი – უნიკალური ტერიტორია წყნარი ოკეანის სამხრეთში.
ნემოს წერტილი დედამიწაზე სანაპიროდან ყველაზე დაშორებულ ადგილად ითვლება, რადგან უახლოესი ხმელეთი 2500 კმ-ზე მეტ მანძილზეა. ამ ადგილს წერტილს პირობითად უწოდებენ: სინამდვილეში, ტერიტორიის ფართობი, დაახლოებით, 37 მილიონი კვ. კმ-ია.
ნემოს წერტილი აღმოსავლეთ წყნარი ოკეანის სამხრეთ საზღვართან მდებარეობს – წყალქვეშა ვულკანური აქტივობის ხაზთან, რომელიც კალიფორნიის ყურემდე გრძელდება. იგი საზღვარია წყნარი ოკეანისა და ნასკას ტექტონიკურ ფილებს შორის, რომლებიც მუდმივად შორდებიან ერთმანეთს. ფილებს შორის გაყოფის ადგილებს, ფილებს შორის მაგმა ავსევს, რომელიც ჰიდროთერმული კრატერებს წარმოქმნის, საიდანაც ცხელი წყალი და მინერალები იფრქვევა.
ადგილს სახელი არ მიუღია ამავე სახელწოდების მულტფილმიდან აღებული კლოუნთევზიდან, თუმცა მაინც არის გარკვეული მხატვრული ჩანაფიქრი. მას სახელი ჟიულ ვერნის 1870 წელს დაწერილი სათავგადასავლო რომანის „ოცი ათასი კმ ზღვის ქვეშ“ მთავარი მოქმედი გმირის კაპიტან ნემოს პატივსაცემად ეწოდა. სხვათა შორის, სიტყვა „ნემო“ (nemo) ლათინურიდან ითარგმნება, როგორც „არავინ“. ეს სახელი ლოგიკურია და იდეალურად ასახავს მიუწვდომლობის პოლუსის არსს: დიდი ხნის განმავლობაში მეცნიერები თვლიდნენ, რომ აქ არავინ ცხოვრობდა.
1992 წელს ხორვატმა გეოდეზოსტმა ჰრვოე ლუკატელამ ნემოს წერტილის მდებარეობა კარტოგრაფიული პროგრამების გამოყენებით გამოთვალა. ლუკატელა, იმის მაგივრად რომ ამ განსაკუთრებული წერტილის აღმოსაჩენად ქსპედიციაში წასულიყო, ხმელეთზე დარჩა და სპეციალიზირებული კომპიუტერული პროგრამის დახმარებით დაიწყო გამოთვლები, რომელიც, მაქსიმალური სიზუსტისთვის, დედამიწის ელიფსოიდური მოდელით ახდენდა კალკულაციას. გამოანგარიშებული ლოკაცია კი ნაკლებ სავარაუდოა რომ ოდესმე შეიცვალოს.
დიდი ხნის განმავლობაში ითვლებოდა, რომ აქაურ წყლებში სიცოცხლე არ არსებობდა და მხოლოდ ბაქტერიები და ღრუბლები იყო. თევზებს და წყლის ბინადარ სხვა ორგანიზმებს საკვები სჭირდებათ, რომელიც ხმელეთთან ან ოკეანის ფსკერთან ახლოს გვხვდება. მაგრამ ნემოს წერტილში ოკეანე ძალიან ღრმაა – დაახლოებით 3 კმ და უახლოესი სანაპირო ზოლიც საკმაოდ შორს არის. უფრო მეტიც, დინების ძლიერი წრებრუნვა ხელს უშლის ამ ტერიტორიაზე წყალქვეშა სიცოცხლისთვის აუცილებელი საკვები ნივთიერებების მოხვედრას. სიტუაციას კიდევ უფრო ართულებს ტერიტორიის ზემოთ ოზონის ხვრელის არსებობა, რომელლშიც ულტრაიისფერი გამოსხივების ძლიერი ნაკადი გადის, რაც ხელს უშლის სიცოცხლის გაჩენას.
2005 წელს ოკეანოგრაფებმა ნემოს წერტილის მიმდებარედ მანამდე უცნობი წყალქვეშა არსება -კიბორჩხალა იეტი – აღმოაჩინეს. მან ეს სახელი თეთრი ფერისა და ბუმბულისებრი, ბეწვის მსგავსი ჯაგრით დაფარული ბრჭყალების გამო მიიღო. ის 2 კმ-ზე ოდნავ მეტ სიღრმეზე იპოვეს. მეცნიერები ახლა დარწმუნებულები არიან, რომ ეს არ არის უკანასკნელი ცოცხალი არსება, რომელიც მიუწვდომლობის ოკეანურ პლუსზე აღმოაჩინეს.
ნემოს წერტილი ასევე ცნობილია, როგორც კოსმოსური ხომალდების სასაფლაო. მათი „ვარგისიანობის ვადის“ გასვლის შემდეგ, კოსმოსური ხომალდები ორბიტიდან აქ „მოსასვენებლად“ იგზავნება, რადგან აქ ისინი საფრთხეს არ უქმნიან ადამიანებს ან გარემოს.
იმის გათვალისწინებით რომ საერთაშორისო კოსმოსური სადგურის ორბიტა დედამიწიდან დაახლოებით 416 კილომეტრის დაშორებითაა, ხოლო ამ უკაცრიელი ადგილიდან უახლოესი დასახლებული პუნქტი 2700 კილომეტრითაა დაშორებული – გამოდის რომ წერტილ ნემოს, ყველაზე ხშირად, სწორედ ასტრონავტები უახლოვდებიან.
ჟიულ ვერნი დღეს ცოცხალი რომ ყოფილიყო, მას აუცილებლად შთააგონებდა მოგზაური და მკვლევარი ფიოდორ კონიუხოვის ისტორია. ის გახდა ისტორიაში პირველი ადამიანი, ვინც ნიჩბით მარტო გადაკვეთა ოკეანე და გაიარა ნემოს წერტილი. დაგეგმილი 100-120 დღის ნაცვლად, მან ზღვაში 154 დღე გაატარა, რომელთა უმეტესობა შტორმული იყო. მოგზაურმა განაცხადა, რომ მას მოუწია 12 ბალიანი სიმძლავრის შტორმთან შერკინება: ასეთი შტორმის დროს ტალღები 16 მეტრზე მეტ სიმაღლეს, ხოლო ქარის სიჩქარე 32.6 მ/წმ-ს აღწევს – ეს ის ძალაა, რომელსაც შეუძლია ხეების ფესვებიანად ამოძირკვა და სახლების დანგრევა. კონიუხოვის თქმით, ეს ტალღები წუთში ოთხჯერ ეჯახებოდა მის ნავს. მათი სიგრძე დაახლოებით 300-400 მეტრი იყო. შტორმის დროს ის ნავის დალუქულ განყოფილებაში იმყოფებოდა, ღვედით შეკრული და გადარჩა მათემატიკური გამოთვლების, სიფრთხილის, ნავის ამგები გენიალური ინჟინრებისა და საკუთარი გამბედაობის წყალობით.
1997 წელს მეცნიერებმა ნემოს წერტილიდან მომდინარე უჩვეულო ხმაური დააფიქსირეს. ჟურნალისტები თვლიდნენ, რომ ეს აქამდე უცნობი სიცოცხლის ფორმის ნიშნები იყო, ხოლო ფართო საზოგადოება ვარაუდობდა, რომ ეს ურჩხულები იყვნენ. თუმცა, მეცნიერები ყოყმანობდნენ დასკვნების გამოტანას. აღმოჩნდა, რომ ეს ბევრად უფრო პროზაული იყო: აშშ-ის ოკეანისა და ატმოსფეროს ეროვნულმა ადმინისტრაციამ დაამტკიცა, რომ ამ უცნაურ ხმას ოკეანეში მოდრეიფე აისბერგები დაშლისა და დაბზარვის პროცესში გამოსცემდნენ.
საინტერესოა, რომ ნემოს წერტილის აღმოჩენამდ სამეცნიერო ფანტასტიკის ჟანრის ამერიკელი მწერალი ჰორვარდ ფილიპს ლავკრაფტი თავის მოთხრობაში „ქთულჰუს ძახილი“ ჩაძირული ქალაქის შესახებ წერდა, სადაც წყალქვეშა ურჩხულს სძინავს. მის მიერ მოწოდებული ამ ადგილის კოორდინატები მხოლოდ 1°-ით განსხვავდება მიუწვდომლობის პოლუსის კოორდინატებისგან.
თუ რაიმე სამწუხარო შემთხვევის წყალობით ნემოს წერტილში აღმოჩნდებით, თქვენი გადარჩენის გზა არ არსებობს. აქ არც თვითმფრინავები დაფრინავენ, არც სატვირთო გემები და არც ოკეანის ლაინერები დაცურავენ. უახლოესი ადამიანები კოსმოსში არიან.
ამ რეგიონის სიღრმეებში უამრავი საიდუმლო იმალება, რომელიც აღმოჩენას ელის, მაგრამ წერტილი ნემოს მიუვალობა და სიშორე კვლევას ართულებს. თუ არ ჩავთვლით იშვიათად გამართულ იახტებით რბოლას მსოფლიოს გარშემო, ამ ადგილებს თითქმის არავინ სტუმრობს.
2013 წელს გამოქვეყნებული კვლევის შედეგებით დადასტურდა, რომ სამხრეთ წყნარი ოკეანის წრიული დინების შიგნით, ოკეანეებში გადაყრილი ნარჩენების თავმოყრა ხდება, და ეს უზარმაზარი მცურავი ნაგავსაყრელი წერტილი ნემოდან 2500 კილომეტრში მდებარეობს. ნარჩენები, ძირითადად, სხვადასხვა სახეობის პლასტიკური მასალისგან შედგება, რომლებიც წყალში გემებიდან და სანაპიროებიდან ხვდება, ხოლო მოგვიანებით, ოკეანური დინებები ამ ნარჩენებს მცირე ნაწილებად აქუცმაცებს. ბიოლოგების მტკიცებით, დაბინძურებამ შესაძლოა მთლიანად მოარღვიოს ეკოსისტემის ბალანსი, რადგან თუკი ნარჩენები ერთ სახეობას გამრავლებაში ეხმარება, სხვა სახეობებს საგრძნობლად უმცირებს საარსებო გარემოს.
ატაკამის უდაბნო (ესპ. Desierto de Atacama) სამხრეთ ამერიკაში, ანდების მთების დასავლეთით, წყნარი ოკეანის სანაპიროზე თითქმის 1000 კმ სიგრძეზეა გადაჭიმული. უდაბნოს ფართობი 105,000 კვ, კმ-ია და ჩილეს ჩრდილოეთით მდებარეობს.
ატაკამა ყველაზე მშრალი უდაბნოა მსოფლიოში, რაც NASA-ს მიერ ჩატარებულმა კვლევებმაც დაადასტურა. ატაკამას ზოგიერთ მეტეოროლოგიურ სადგურზე წვიმა არასდროს დაფიქისირებულა. ნალექის გარეშე ოთხ წლამდე პერიოდები რეგისტრირებულია უდაბნოს ცენტრალურ სექტორში, რომელიც ჩილეს ქალაქებს – ანტოფაგასტას, კალამასა და კოპიაპოს – შორის მდებარეობს. ატაკამაში ნალექის საშუალო წლიური რაოდენობა დაახლოებით 1 მმ-ია. გეოგრაფიულად, ატაკამას სიმშრალე იმით აიხსნება, რომ იგი ორი საკმაოდ მაღალი მთიან სისტემას შორის (ანდები და ჩილეს სანაპირო ქედი) მდებარეობს. ორივე – ანდების მთები და ჩილეს სანაპირო ქედი, რომლებიც გარს აკრავს ამ უდაბნოს, ბლოკავს ტენიანობას, რის გამოც ატაკამას უდაბნო მცენარეულობისთვის ერთგვარ სასიკვდილო ზონად აიქცევა.
დღის განმავლობაში უდაბნოში ტემპერატურამ შეიძლება 40º C-ს მიაღწიოს, ხოლო ღამით კი 5º C-მდე დაეცეს. მთელი წლის განმავლობაში, დღეების 90%-ზე მეტი მზიანია.
ატაკამა მსოფლიოში ბუნებრივი ნატრიუმის ნიტრატის უდიდესი მარაგით გამოირჩევა. ნატრიუმის ნიტრატს სასუქებისა და ფეთქებადი ნივთიერებების წარმოებისთვის იყენებენ. 1940-იან წლებში ამ მინერალის მოპოვების, რომელსაც ასევე ჩილეს მარილს უწოდებენ, ბუმი იყო. დღეს უდაბნოში მრავლადაა მიტოვებული სამთო ქალაქები. საინტერესოა, რომ 1800-იანი წლების ბოლოს ჩილესა და ბოლივიას შორის დავა დაიწყო ატაკამას გამო (Guerra del Pacífico – წყნარი ოკეანის ომი), რადგან ორივე ქვეყანა აცხადებდა, რომ ამ უზარმაზარი სამთო პოტენციალის მქონე რეგიონის კანონიერი მფლობელები იყვნენ. ომის ბოლოს ჩილემ აიღო კონტროლი მთელ რეგიონზე.
ატაკამას ნიადაგის ნიმუშები ძალიან ჰგავს პლანეტა მარსის ნიმუშებს. ამ მიზეზით, NASA უდაბნოს წითელ პლანეტაზე მისიების ინსტრუმენტების შესამოწმებლად იყენებს. ატაკამას ხშირად მარსზე სცენების გადასაღებ ადგილადაც იყენებენ, როგორც მაგალითად სატელევიზიო სერიალში Space Odyssey: Voyage to the Planets.
მიუხედავად იმისა, რომ ატაკამა ყველაზე მშრალი უდაბნოა მსოფლიოში და საკმაოდ მაღალი ტემპერატურაა დღის განმავლობაში, აქ მთების მაღალი მწვერვალები თოვლით არის დაფარული.
ატაკამას უდაბნო დედამიწაზე ერთ-ერთია იმ მცირერიცხოვან ადგილებს შორის, სადაც წელიწადში 300+ დღე მზიანია და ღრუბლების გარეშე. უღრუბლო ცისა და სიმაღლის გამო იგი საუკეთესო ადგილია ჩვენს პლანეტაზე ობსერვატორიებისთვის. ბოლო წლებში უდაბნოში მსოფლიოში უდიდესი სახმელეთო ტელესკოპი დადგეს, სადაც 66 რადიოტელესკოპის მიერ გადაღებული სურათების დახმარებით ვარსკვლავების ფორმირებაზე დაკვირვება მიმდინარეობს.
გალაპაგოსის კუნძულები წყნარ ოკეანეში უნიკალური არქიპელაგია, რადგან ფლორისა და ფაუნის მრავალი იშვიათი სახეობის სამშობლოა. კუნძულები, რომელთა ფართობი 7800 კვადრატული კილომეტრია, ეკვადორიდან 972 კმ-ის დაშორებით მდებარეობს.
არქიპელაგი 19 კუნძულისგან შედგება, რომელთაგან 13 ვულკანური წარმოშობისაა და ეკვადორის პროვინციას წარმოადგენს, რომლის მოსახლეობა დაახლოებით 25 ათასი ადამიანია.
მეცნიერების აზრით, პირველი კუნძულების ფორმირება დაახლოებით 5 მილიონი წლის წინ დაიწყო. 2005 წელს ერთ-ერთ „ახალგაზრდა“ კუნძულზე ვულკანის ამოფრქვევა იმაზე მიუთითებს, რომ მათგან ყველაზე ახალგაზრდას ფორმირება ახლაც აქტიურ პროცესშია.
ამ თვალწარმტაც კუნძულებზე პირველი მოგზაურობა ევროპელებმა მე-16 საუკუნეში განახორციელეს და აქ კუების უზარმაზარი რაოდენობის აღმოჩენის შემდეგ, კუნძულს „გალაპაგოსი“ უწოდეს, რაც „წყლის კუებს“ ნიშნავს. კუნძულები მეზღვაურების რუკებზე მხოლოდ 1570 წელს გამოჩნდა. 1970 წელს აქ ვეშაპებზე ნადირობის ბაზა განთავსდა. კუნძულზე ბინადარი დიდი რაოდენობით კუები ცხიმის წყაროდ გამოიყენებოდა, ხოლო მათი ხორცი – საკვებად მეზღვაურებისთვის მათი ხანგრძლივი მოგზაურობის დროს.
1832 წლის დასაწყისში ეკვადორმა გალაპაგოსის კუნძულებზე თავისი უფლებები გამოაცხადა და არქიპელაგი ეკვატორთან ახლოს მდებარე სახელმწიფოს ნაწილი გახდა. ამ მოვლენის შემდეგ ცივილიზაციის მიერ ჯერ კიდევ ხელუხლებელი ადგილების აქტიური შესწავლა დაიწყო. ჩარლზ დარვინმა, რომელიც აქ 1835 წელს იმყოფებოდა, ამ ხელუხლებელ ადგილს „ევოლუციის სამოთხე“ უწოდა.
უნიკალური ეკოსისტემის შესანარჩუნებლად, 1959 წელს არქიპელაგზე ჩარლზ დარვინის ეროვნული ნაკრძალი და ფონდი დაარსდა. ამჟამად, მეცნიერები აქტიურად არიან დაკავებულნი ფლორისა და ფაუნის უიშვიათესი სახეობების შენარჩუნებით, რომლითაც ეს საინტერესო ადგილები საკმაოდ მდიდარია. ზოგიერთი მათგანი პლანეტაზე ერთადერთიც კია.
ზოგიერთი ცხოველის მრავალფეროვნება და იშვიათობა განპირობებულია კუნძულების კონტინენტიდან დაშორებით, ასევე მათი შენარჩუნებისთვის ხელსაყრელი კლიმატით. კუნძულების ვრცელი სივრცე მრავალი ცხოველის, მათ შორის სელაპების, ზღვის ლომების, მღრღნელების და ღამურების სახლია.
აქ ასევე 20-ზე მეტი სახეობის ქვეწარმავალი ბინადრობს – ხვლიკები, ვარანები, გველების რამდენიმე სახეობა, იგუანები და იშვიათი კუები. ეკვატორული კლიმატის წყალობით, კუნძულებზე ალბატროსები, პინგვინები, თოლიები ბინადრობენ.
არქიპელაგის უდიდესი კუნძულის ისაბელას ყურეში შეხვდებით ფერად ფლამინგოებს, ვარხვების, იგუანებს და გიგანტურ კუებს. არქიპელაგის სანაპირო წყლებში წყლის სამყაროს წარმომადგენლების უზარმაზარი მრავალფეროვნებაა, მთ შორის – ვეშაპები, ზვიგენები, დელფინები.
ამავე კუნძულზე მდებარეობს არქიპელაგის უმაღლესი წერტილი – ვულკანი ვილფი და ასევე ვულკანი სიერა ნეგრა უზარმაზარი კრატერით, რომლის დიამეტრი დაახლოებით 10 კმ-ია.
სანტა კრუზი ყველაზე დასახლებული კუნძულია დიდი ტურისტული ცენტრით – პუერტო აიორა. ქალაქში მდებარეობს ჩარლზ დარვინის სადგური, რომელიც მრავალი წლის განმავლობაში სწავლობდა გადაშენების პირას მყოფ ცხოველთა სახეობებს, მათ შორის გიგანტურ კუებს.
არქიპელაგის დედაქალაქი პუერტო ბაკერიზო მორენო სან სალვადორის კუნძულზე მდებარეობს. კუნძულის უნიკალურობა იმაში მდგომარეობს, რომ ელ ხუნკოს ვულკანის კრატერში არის მტკნარი წყლის წყარო, რომელიც ტბას ქმნის. კუნძულის პლაჟები იდეალურია წყლის აქტივობების მოყვარულთათვის.
ფერნანდინას ზღაპრულ კუნძული, რომელიც ცნობილია თავისი დიდებული მარჯნის რიფებითა და ურბინას ყურით, ასევე ვარხვებისა და ზღვის იგუანების დიდი რაოდენობით გამოირჩევა.
სანტა მარიას კუნძულზე მდებარეობს ნაწილობრივ წყალში ჩაძირული ჩამქრალი ვულკანის კრატერი,რომელიც ფანტასტიკურ სანახაობას ქმნის. ეს გალაპაგოსის კუნძულებზე ერთ-ერთი ყველაზე მიმზიდველი ადგილია დაივინგის მოყვარულთათვის.
გალაპაგოსის კუნძულები ჩვენი პლანეტის წარმოუდგენელი ადგილია, სადაც ბუნებამ თავისი სიმდიდრის ყველაზე ძვირფასი ნიმუშები შეინარჩუნა.
გერმანია ევროკავშირის ყველაზე ხალხმრავალი ქვეყანაა. მისი მოსახლეობა 83 მილიონზე მეტია.
ქვეყანა ფედერაციული რესპუბლიკაა, რომელიც 16 მიწისგან შედგება. ის შენგენის ზონის წევრი სახელმწიფოა, რაც უსაზღვრო მოგზაურობის საშუალებას იძლევა ევროპის ბევრ ქვეყანას შორის.
ქვეყნის დედაქალაქი ბერლინი პარიზზე ცხრაჯერ დიდია და ვენეციაზე მეტი ხიდი აქვს.
ბერლინის კედელი, რომელიც ოდესღაც აღმოსავლეთ და დასავლეთ გერმანიას ყოფდა, 28 წლის განმავლობაში იდგა და 1989 წელს დაანგრიეს.
გერმანული ყველაზე ფართოდ გავრცელებული სალაპარაკო მშობლიური ენაა ევროპაში და ცნობილია თავისი გრძელი რთული სიტყვებით, მაგალითად როგორიცაა “Rindfleischetikettierungsüberwachungsaufgabenübertragungsgesetz”.
შვარცვალდი პატარა ტყიანი მასივია ბადენ-ვიურტემბერგის მიწაზე, გერმანიის სამხრეთ-დასავლეთით. დასავლეთით და სამხრეთით ის რაინის ხეობას საზღვრავს და სამკუთხედის ფორმის ტერიტორიას იკავებს. შვარცვალდი ”შავ ტყეს” ნიშნავს, აქ გავრცელებული მუქწიწვოვანი ტყის ფერიდან გამომდინარე. ამ მხარის უმაღლესი მწვერვალია ფელდბერგი, რომლის სიმაღლე 1493 მ-ია. აქ არაერთი სოფელი და კეთილმოწყობილი კურორტია მინერალური წყლებითა და სათხილამურე ბაზებით. შვარცვალდის ტერიტორიაზე მდებარეობს გერმანიის ყველაზე მაღალი – ტრიბერგის და ყველა წმინდას ჩანჩქერები. აქვე განლაგებულია მუზეუმი ღია ცის ქვეშ, რომელიც XVI-XVII სს. შვარცვალდში არსებულ ყოფა-ცხოვრებას ასახავს. შავი მთებიდან იღებს სათავეს სიგრძით ევროპის მეორე მდინარე დუნაი, რომელიც საბოლოოდ შავ ზღვაში ჩაედინება. და კიდევ, სწორედ შვარცვალდის ტყემ შთააგონა ძმებ გრიმების თავიანთი ცნობილი ზღაპრები.
შვარცვალდის ტყე
გერმანიას ინოვაციების მდიდარი ისტორია აქვს: იგი არის სტამბის სამშობლო, რომელიც იოჰანეს გუტენბერგმა XV საუკუნეში გამოიგონა.
ქვეყანას მსოფლიოში ერთ-ერთი წამყვანი ადგილი უკავია ავტომობილების წარმოებით. იგი ცნობილია ისეთი ბრენდებით, როგორიცაა BMW, Mercedes-Benz, Audi და Volkswagen. გერმანია გამოირჩევა თავისი ვრცელი ავტობანის ქსელით, სადაც არ არის სიჩქარის შეზღუდვა.
გერმანიაში 20000-ზე მეტი ციხე-სიმაგრეა, რომელიც მის შუა საუკუნეების მდიდარ ისტორიას ასახავს.
გერმანიას აქვს საშობაო ბაზრობების დიდი ტრადიცია, ქალაქები ნიურნბერგი და დრეზდენი უძველეს და ყველაზე ცნობილ ბაზრობებს მასპინძლობს გერმანიაში, ბავარიის მიწის დედაქალაქ მიუნხენში ყოველწლიურად მსოფლიოში ყველაზე დიდი ლუდის ფესტივალი „Oktoberfest“ ტარდება.
საშობაო ბაზრობა დრეზდენში
გერმანიაში 1500-ზე მეტი სახეობის ძეხვს ამზადებენ, მათ შორის განსაკუთრებით პოპულარულია ბღატვურსტი და კურივურსტი.
ქვეყანამ უდუდესი როლი შეასრულა კლასიკურ მუსიკის განვითარებაში. ის გენიოსი კომპოზიტორების ბეთჰოვენის, ბახისა და ბრამსის სამშობლოა.
ნორვეგიის სამეფო ჩრდილოეთ ევროპაში, სკანდინავიის ნახევარკუნძულზე მდებარეობს და ნახევარკუნძულის დასავლეთი და ჩრდილოეთი ნაწილიუკავია. მას ასევე კუნძული იან-მაიენი და არქტიკული არქიპელაგი შპიცბერგენი ეკუთვნის. ნორვეგიის სამეფოს ზღვისიქითა ტერიტორიებს მიეკუთვნება სუბანტარქტიკულ სარტყელში მდებარე ბუვეს კუნძული. აგრეთვე, მის დაქვემდებარებაშია დედოფალ მოდის მიწა და პეტრე I-ის კუნძული.
ჩრდილოეთის ქვეყნებს შორის ნორვეგია ყველაზე ჩრდილოეთით მდებარეობს და თუ სლავბარდსაც ჩავთვლით ნორვეგიის ტერიტორიაში, მაშინ იგი უკიდურეს აღმოსავლეთით მდებარე ქვეყანაც გამოდის. ქვეყნის ტერიტორიას მიეკუთვნება ევროპის ყველაზე ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორიაც.
ქვეყნის სანაპირო ხაზი კლდოვანი, არათანაბარი რელიეფის მქონე სანაპირო ფიორდებითაა დანაწევრებული. ქვეყნის ძირითადი ნაწილის სანაპირო ზოლის სიგრძე ფიორდების ჩათვლით 28,953 კილომეტრია, ხოლო თუ კუნძულების სანაპირო ზოლსაც ჩავთვლით, მისი მთლიანი სიგრძე 100,915 კმ ხდება.
ნორვეგია ცნობილია თავისი საოცარი ფიორდებით, მათ შორის რამდენიმე იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლებია. ნორვეგიას ეკუთვნის სოგნე-ფიორდიც, რომელიც მსოფლიოში ყველაზე ღრმა და ამასთანავე ყველაზე გრძელი (204 კმ) ფიორდია.
ქვეყანაში სულ 400 ათასი ტბაა, რომელთაგან ჰორნინდალსვატნეტი ამავე დროს ევროპის ყველაზე ღრმა ტბაა არის. აგრეთვე ნორვეგიის ტეროტირიას ეკუთვნის 239,057 რეგისტრირებული კუნძული. მრავალწლოვანი მზრალობის ნახვა ქვეყანაში, მაღალი მთების ტერიტორიასა და ფინმარკის საგრაფოში მთელი წლის განმავლობაშია შესაძლებელი. ქვეყანაში ბევრია მყინვარი.
ნორვეგია მსოფლიოში ნავთობისა და ბუნებრივი აირის ერთ-ერთი უმსხვილესი მწარმოებელია და მისი სუვერენული სიმდიდრის ფონდი ერთ-ერთი უდიდესია მსოფლიოში, რომელიც გამოიყენება სხვადასხვა ინდუსტრიაში ინვესტირებისათვის გრძელვადიანი ეროვნული კეთილდღეობის უზრუნველსაყოფად.
არქტიკული წრის ჩრდილოეთით მდებარე ლოფოტენის კუნძულები განთქმულია მათი დრამატული ლანდშაფტებით, მათ შორის მთებით, პლაჟებით და სათევზაო სოფლებით.
ქვეყანაში ხდება უნიკალური ბუნებრივი მოვლენა, სახელად „შუაღამის მზე“, როცა არქტიკული წრის ჩრდილოეთით მდებარე ნორვეგიის ტერიტორიები ზაფხულის თვეებში 24 საათიან დღის სინათლეს იღებენ.
ნორვეგიაში მისი გეოგრაფიული მდებარეობის, მრავალფეროვანი რელიეფისა და კლიმატის გამო იმაზე მეტ ჰაბიტატია, ვიდრე ევროპის უმეტეს ქვეყანებში. ნორვეგიასა და მის მიმდებარე წყლებში 60 000 სახეობაა (ბაქტერიებისა და ვირუსების გამოკლებით) გავრცელებული.
ნორვეგია მსოფლიოში ნავთობისა და ბუნებრივი აირის ერთ-ერთი უმსხვილესი მწარმოებელია და მისი სუვერენული სიმდიდრის ფონდი ერთ-ერთი უდიდესია მსოფლიოში, რომელიც გამოიყენება სხვადასხვა ინდუსტრიაში ინვესტირებისათვის გრძელვადიანი ეროვნული კეთილდღეობის უზრუნველსაყოფად.
სახელმწიფოკონსტიტუციური მონარქიაა. სახელმწიფოს მეთაურია მეფე, ხოლო მთავრობის მეთაური — პრემიერ-მინისტრი. ქვეყნის საკანონმდებლო ორგანო – სტორთინგი, ორი პალატისაგან – ლაგთინგი (45 წევრი) და ოდელსთინგი (124 წევრი) შედგება.
ქვეყანაში ცხოვრების მაღალი დონეა და ამიტომ გლობალური ბედნიერებისა და ცხოვრების ხარისხის ინდექსებში ნორვეგიას შესანიშნავი ჯანდაცვის, განათლებისა და სოციალური კეთილდღეობის სისტემების გამო წამყვანი ადგილი უკავია. ნორვეგიაში ასევე ფიქსირდება მსოფლიოში კრიმინალის დონის ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი.
ვიკინგები, რომლებიც ცნობილი არიან თავიანთი ზღვისპირა აღმოჩენებით, წარმოშობით ნორვეგიიდან არიან და ქვეყანა მდიდარია ვიკინგური მემკვიდრეობით, მათ შორის აღსანიშნავია ვიკინგსკიფშუსეტის მუზეუმი ოსლოში, სადაც კარგადაა შემონახული ვიკინგური გემები.
ნობელის მშვიდობის პრემიის გადაცემის ყოველწლიური ცერემონია ნორვეგიის დედაქალაქ ოსლოში ტარდება, ხოლო ნობელის კომიტეტი, რომელიც პასუხისმგებელია ლაურეატების შერჩევაზე, ქვეყანაში მისი დაარსების დღიდან მუშაობს.
ნორვეგიას მსოფლიოში ელექტრომობილების ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი აქვს, ელექტრომობილები ბოლო წლებში ახალი მანქანების გაყიდვების 50%-ს შეადგენენ.
ნორვეგია ცნობილია თავისი ზამთრის სპორტის სახეობებით, განსაკუთრებით კი სათხილამურო სპორტით. ქვეყანას ყველაზე მეტი ზამთრის ოლიმპიური მედალი აქვს მოპოვებული.
ნორვეგიის ტრადიციული სამზარეულო მოიცავს ისეთ კერძებს, როგორიცაა რაკფისკი (ფერმენტირებული თევზი), ბრუნოსტი (ყავისფერი ყველი), და ლუთეფისკი (მშრალი თევზი რეკონსტიტუირებულია ლიეს ხსნარში).
ქვეყანას ხალხური ზღაპრებისა და მითების ხანგრძლივი და დიდარი ისტორია აქვს, რაც აქაური ტროლების, ელფების და სხვა მითიური ქმნილებების დამსახურებაა.
ნორვეგია ლიდერია გარემოს მდგრადობის მიმართულებით, რომელიც მიზნად ისახავს ნახშირბადის ემისიების შემცირებას და ენერგიის განახლებადი წყაროებზე გადასვლას. ქვეყანას დაგეგმილი აქვს 2030 წლისთვის ნახშირბად ნეიტრალური გახდეს.
